1237
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد برای ارتباط با ادمین کانال @MafakherFUM
۲۰ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با اولین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمود روحانی، استاد برجستهٔ اپیدمیولوژی و آمار پزشکی، قرآن‌پژوه نامدار و صاحب کتاب المعجم الاحصائی لألفاظ القرآن الکریم
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد برجسته را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
آرامگاه خیام
آرامگاه حکیم عمر خیام (د: ۵۲۶ ق.)، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و شاعر ایرانی، یکی از زیبا‌ترین و باشکوه‌ترین آرامگاه‌هایی است که به شیوه‌ای مدرن و با الهام از معماری اصیل ایرانی در شهر نیشابور ساخته شده است. جزئیات زیادی از بناهای پیشین آرامگاه خیام در دست نیست؛ اما می‌دانیم که این بنا در قرن یازدهم هجری در حال از بین رفتن بود. از این‌رو، بنای دیگری ساخته شد که آن هم در نتیجهٔ عدم تعمیر رو به ویرانی نهاد. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، مقبره‌ای کوچک و به شکل ستون بلند سنگی ساخته شد که تا سال ۱۳۳۸ بر‌پا بود. هوشنگ سیحون (د: ۱۳۹۳ ش.) کار ساخت بنای فعلی را به همّت انجمن آثار ملّی و با الهام از اندیشهٔ خیام و علم او در ریاضیات و نجوم، آغاز کرد و در سال ۱۳۴۱، پس از سه سال کار مداوم، به پایان رساند.
هوشنگ سیحون با خلاقیت، نوآوری و درکی که از معماری این سرزمین داشت، در دورهٔ پهلوی دوم خالق معماری نوگرا شد. این سبک با الهام از عناصر محلی و ترکیب آن‌ها با تکنیک‌های مدرن، آثاری منحصربه‌فرد پدید آورد؛ آثاری که با جدیدترین مصالح و فناوری‌های ساخت و با شکل‌ها و زیبایی‌شناسی متنوع، ساخته شده‌اند. بنای آرامگاه خیام یکی از بناهای این دوره است که به‌خوبی تلفیق معماری سنتی با سبک مدرن را نشان می‌دهد.
محوطهٔ بنای قدیمی با محوطهٔ آرامگاه امامزاده محروق مشترک بود، به این سبب امکان ساخت و توسعهٔ آرامگاه خیام نبود. سیحون برای حل این موضوع محل آرامگاه و ورودی آن را تغییر داد.
از ویژگی‌های بارز بناهای آرامگاهی که سیحون طراحی کرده است، توجه به شخصیت فرد مدفون است و این ویژگی در آرامگاه خیام به خوبی نمایان است. سیحون در این رابطه می‌گوید: «... خیام ریاضی‌دان، منجم و ادیب بود. سعی داشتم این سه جنبۀ شخصیت خیام در مزارش تجلی پیدا کند».
این بنای شکوهمند و خیره‌کننده با بلندای ۱۸ متر بر ده پایه استوار شده است و ظاهراً کلاه عرفا، قطعۀ الماس تراش‌خورده، جام وارونه و خیمه را مجسم می‌کند. بنای آرامگاه به‌صورت مشبک ساخته شده و نمای آن با رباعیاتی از خیام، به‌صورت کاشی‌کاری معرق، زینت یافته است. به در‌خواست انجمن آثار ملی، زنده‌یاد استاد جلال همایی بیست رباعی از رباعیات آزاد‌اندیشانه و رندانۀ خیام را انتخاب کرد و استاد عبد‌الرسولی، خطاطی آن را انجام داد. این رباعیات با کاشی معرق آماده و به شکل کتیبه‌های تزئینی به ارتفاع حدود ۱۴ متر درون لوزی‌ها نصب شد و این نخستین بار در تاریخ معماری ایران بود که خط شکسته در تزئینات بنا به کار رفت.
اگر این بنا را انگشتری تصور کنیم، گویی رباعیات فنا‌ناپذیر و جاودانۀ خیام، نگینی فیروزه‌ای (نماد نیشابور) را در بر گرفته‌اند. از نمای بالا نیز بنا به ستاره‌ای می‌ماند که به ستاره‌شناسی حکیم خیام اشاره دارد. لوزی‌های پیرامون این معماری شکوهمند هنری، ریاضی‌پژوهی حکیم نیشابوری را به رخ می‌کشد. یکی دیگر از جلوه‌های بصری بسیار چشم‌نواز و زیبای این بنای کم‌نظیر، منشور‌های نوری است که بر اثر تابش خورشید از لا‌به‌لای نقوش و اشکال هندسی ایجاد می‌شود و انعکاس آن بر فضای پیرامون آرامگاه، بار دیگر احاطه و تسلط بی‌نظیر خیام را بر باغ پرگل اطراف فریاد می‌زند.
این بنا در ۱۸ آذر ۱۳۵۴ به عنوان یکی از آثار فاخر ایرانی در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
—————
منابع:
کتاب «کارنامه انجمن آثار ملی ایران» نوشتۀ حسین بحر‌العلومی
مقالۀ «رویکرد تحلیلی بر معماری نوگرای ایران در دورۀ پهلوی دوم» نوشتۀ عابده جعفری
مقالۀ «راز‌های یک بنا» نوشتۀ حجت‌حسن ناظر
مقالۀ «بررسی تأثیر ورود مدرنیته بر مقبره‌های ایران» نوشتۀ حسین انصاری
۲۰ مهرماه ۱۴۰۵
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۲۰ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با نوزدهمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمود یاسی، رئیس اسبق دانشکده‌های علوم پایه و علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد برجستۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
پروژکتور اهدایی دانشکده علوم
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۱۹ مهرماه ۱۴۰۵ مصادف است با سومین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمدرضا راشد محصل، استاد برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه، یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
سلسه نشست‌های درخت معرفت
تا به امروز نه نشست از سلسله برنامه‌های «درخت معرفت» در باشگاه مفاخر و پیشکسوتان دانشگاه برگزار شده است. هدف این نشست‌ها آشنایی دانشجویان با استادان پیشکسوت و شنیدن تجربهٔ زیسته و روایت منحصربه‌فرد آنان از زندگی دانشگاهی است.
دهمین نشست از این سلسله نشست‌ها در هفتهٔ پیش رو برگزار خواهد شد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قطعه‌سنگی از روزگار نخستین جانوران دریایی؛
روایتی ۵۰۰ میلیون ساله از حیات کهن ایران
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ محوطهٔ تاریخی بازه هور🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
میکروسکوپ آموزشگاه عالی بهداری
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا
در موزه دانشگاه ابزاری نگهداری می‌شود که حروف‌نگار یا حروف‌نویس نامیده می‌شود؛ وسیله‌ای که پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای پیشرفته‌ترِ طراحی و نقشه‌کشی، جهت ایجاد نوشته با فونت‌های موجود در دستگاه، بر روی نقشه‌ها و برگه‌های موردنظر استفاده می‌شد.
این شیئ در سالیان گذشته از سوی گروه جغرافیای دانشکدهٔ ادبیات به موزه اهدا شد.
این ابزار با نام «TAKEDA LETTERING SET» بین دهه‌های ۱۹۶۰–۱۹۷۰ م. تولید می‌شد و محصول شرکت ژاپنی «Takeda Drawing Instruments» است که در سال ۱۹۴۹ م. تأسیس شده و یکی از تولید‌کنندگان معتبر ابزار نقشه‌کشی و حروف‌نویسی به‌شمار می‌آمد.
درون جعبهٔ این ابزار، علاوه بر قلم‌های مخصوص و دسته مکانیکی، تعداد ۱۲ قالب حروف‌نویسی یا «Lettering Templates» با اندازهٔ حروف از 0.060 تا 0.500 اینچ دیده می‌شود که برای پیاده کردن حروف و اعداد با اندازه‌های مختلف استفاده می‌شود و خط‌کش مدرج پایین قالب هم برای تنظیم فاصله و مرکزگذاری حروف استفاده می‌شد.
نحوهٔ کار حروف‌نگار به این صورت بود که قالب حروف در کنار خط‌کش قرار می‌گرفت. کاربر با قرار دادن پین راهنما در شیار مستقیم قالب و حرکت دادن پین ردیاب در شیارهای حک‌شده به شکل حروف، مسیر هر حرف را دنبال می‌کرد. قلم متصل به دستگاه نیز هم‌زمان همان مسیر را با جوهر روی نقشه ترسیم می‌کرد؛ به این ترتیب، شکل حروف موجود در قالب روی نقشه یا برگه منتقل می‌شد و حروف با اندازه، ضخامت و فاصله‌ای یکنواخت و استاندارد ایجاد می‌شدند. این ویژگی باعث می‌شد حروف‌نگار برای ایجاد نوشته‌های دقیق و استاندارد بر روی نقشه‌ها و برگه‌ها، به‌ویژه در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی، کاربرد داشته باشد.
چنین ابزارهایی پیش از رواج گستردهٔ نرم‌افزارهای طراحی و نقشه‌کشی، امکان ایجاد نوشته‌هایی دقیق و استاندارد را در کنار ترسیمات فنی فراهم می‌کردند و به همین دلیل نقش مهمی در نقشه‌کشی معماری، مهندسی و فنی داشتند.
۷ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
خانهٔ داروغه
خانۀ تاریخی داروغه از بناهای اواخر دوره قاجاریه (حک: ۱۲۱۰_ ۱۳۴۴ق) در شهر مشهد است. نام این بنا از منصب «داروغه»، از مناصب حکومتی در ساختار اداری شهرهای ایران، ریشه می‌گیرد.
داروغه واژه‌ای با ریشۀ مغولی-ترکی است که از دورۀ مغول به بعد در سلسله‌مراتب مناصب حکومتی ایران رواج یافت. داروغه از دیرباز اختیارات گستردۀ اجرایی و نظامی داشت و در واقع نمایندۀ سیاسی حکومت و شخص سلطان در یک شهر یا منطقه به شمار می رفت. اما در دورۀ قاجار، در کنار مشاغلی مانند کلانتر، کدخدا و بیگلربیگی تنها مسئول نظم و امنیت عمومی شهر بود.
خانه داروغه به وسعت ۶۱۰ متر مربع در خیابان نواب صفوی، راستۀ حوض مسگران قرار دارد. مالک بنا احتمالاً یوسف‌خان بیگلربیگ است که نباید او را با یوسف‌خان هراتی (د: ۱۳۳۰ ق.) اشتباه گرفت. در بسیاری از منابع، یوسف‌خان هراتی، آخرین داروغۀ مشهد و مالک خانۀ داروغه معرفی شده است؛ در حالی‌که بنا بر اطلاعات تاریخی، احتمال داروغه‌بودن یوسف‌خان هراتی بسیار کم است. یوسف‌خان هراتی که عامل روس‌ها در مشهد بود، حوادث مهم زندگی‌اش را در رساله‌ای با عنوان «بیان‌الوقایع» نوشته است که در آن هیچ‌جا به داروغه بودن خود اشاره نکرده است و در دیگر منابع هم شاهدی بر داروغه بودن او وجود ندارد. بر اساس یک متن دست‌نویس به‌جامانده از خاندان محمدحسن‌خان مسعودی، عضو انجمن بلدیه و دومین شهردار مشهد، یوسف‌خان نام دیگری به‌عنوان بیگلربیگ مشهد در حوالی سال ۱۳۲۷ ق. آورده شده است که شاید او مالک خانۀ تاریخی داروغه بوده باشد.
صرف نظر از ابهام‌های موجود دربارهٔ مالک بنا، ویژگی‌های معماری خانۀ داروغه آن را از بناهای شاخص دورۀ قاجار در مشهد متمایز کرده است. در برخی منابع، طرح و تزئینات این خانه را به معماری روسی نسبت داده‌اند؛ در حالی که این خانه نمونۀ کاملی از همزیستی مسالمت‌آمیز معماری ایرانی با تلفیقی از الگوهای معماری شرقی و غربی است. به دلیل سفرهای شاهان و دولتمردان قاجاری به اروپا، بسیاری از جنبه‌های زندگی ایرانیان به تدریج از فرهنگ غرب تأثیر پذیرفت. معماری این خانه نیز بیشتر متأثر از اروپا است تا روسیه؛ هرچند نشانه‌هایی از معماری روسی نیز در آن دیده می‌شود.
در سه ضلع شمالی، جنوبی و شرقی حیاط، تودۀ ساختمانی قرار دارد که در دو طبقه شکل گرفته است. ورودی این بنا در ضلع جنوبی قرار دارد. در سمت شمالی حیاط، یک ایوان زیبا قرار دارد که چهار ستون روبه‌رو و متقارن در جلوی آن قرار گرفته و تا کف حیاط ادامه یافته است. این ایوان تزئینات زیبای آجرکاری دارد. در دو طرف ایوان، دو راه‌پله به‌صورت مورب نسبت به بدنه قرار گرفته‌اند.
در وسط حیاط حوض آب و در اطراف آن چهار باغچه دیده می‌شود. وجود حوض در مرکز حیاط، نشان‌دهندۀ اهمیت و مرکزیت آب در هستی است؛ به‌ویژه که با انعکاس آبی آسمان در دل خود، آینۀ تمام‌نمای هستی را به نمایش می‌گذارد. گذشته از جنبۀ تزئینی و کاربردی آن، حوض خود مرکزی است که تناسب و تقارن جوی‌های کناری، باغچه‌های مشرف به آن و حتی فضاهای اطراف باغچه‌ها را سامان می‌دهد و شعاع این نظم و ریتم چشم‌نواز تا پلکان و ایوان‌ها را نیز در بر می‌گیرد.
در این بنا فضاهای تابستان‌نشین و زمستان‌نشین در مجاورت هم شکل گرفته‌اند. بخش‌های زمستان‌نشین با وسایل گرمایشی گرم می‌شدند و مطبخ را در طبقۀ پایینی این بخش‌ها می‌ساختند تا به گرم‌شدن فضا کمک کند. در خانۀ داروغه، شومینۀ گچ‌بری‌شده در اتاق ضلع شرقی و پنجره‌های دوجداره از ویژگی‌های خاص این خانه به شمار می‌آیند.
خانه داروغه از نخستین بناهای مشهد بود که حمام اختصاصی داشت. استفاده از آجرهای قالبی در شکل‌های مختلف، کاشی‌های هفت‌رنگ، تزئینات چوبی زیر سقف‌ها، تندیس‌های گچی قالبی و تراشیده مانند سر انسان، سر شیر و فرشته‌های بال‌دار افسانه‌ای در نمای رو به حیاط، از تزئینات بنا است.
این بنا با توجه به ویژگی‌های معماری و تزئینی، در دهه‌های اخیر مورد توجه قرار گرفت و در ۷ مهر ۱۳۸۱ با شمارۀ ثبت ۶۳۵۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا در سال ۱۳۹۰ خورشیدی توسط شهرداری ثامن خریداری شد و مرمت آن آغاز گردید؛ چهار سال بعد مرمت این خانه به پایان رسید و از سال ۱۳۹۵ امکان بازدید از این بنا فراهم شد.
—————
منابع:
مقاله داستان راست خانه داروغه نوشته شیما سیدی
مقاله مطالعۀ تطبیقی اصول معماری در خانه‌های سنتی ایران نوشتۀ محبوبه نوحی بزنجانی
مقاله منصب داروغه در دوره قاجار نوشته شهرام یوسفی‌فر
#خراسان‌شناسی
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قالیچهٔ یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد
قالی در فرهنگ و هنر ایران جایگاهی ویژه دارد و در طول تاریخ، علاوه بر کاربرد روزمره، به یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هنر ایرانی تبدیل شده است. گستردگی و پیوستگی این هنر در دوره‌های مختلف تاریخی، سبب شده است که قالی ایرانی همواره موردتوجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایران باشد. سیسیل ادواردز، شرق‌شناس و نویسندهٔ کتاب قالی ایران، در خاطره‌ای از بازدید خود از موزهٔ گلستان، به همین اهمیت اشاره می‌کند. او با دیدن فرش‌هایی که بر زمین گسترده بودند، می‌گوید: «عجیب است؛ در موزه‌های همهٔ کشورهای جهان باید سر را بالا گرفت و اشیائی را که به دیوار نصب شده و یا در قفسه‌ها چیده‌اند ملاحظه کرد، اما در ایران باید زمین را نگریست!» (قالی ایران، سیسیل ادواردز)
با وجود این پیشینه، قالی ایرانی در دورهٔ معاصر تنها به تکرار نقش‌ها و ترکیب‌بندی‌های سنتی محدود نمانده و در کنار شیوه‌های شناخته‌شدهٔ قالی‌بافی، طرح‌هایی با زبان بصری متفاوت نیز پدید آمده‌اند. قالیچه‌ای که در راهروی گذار موزهٔ دانشگاه به چشم می‌خورد، نمونه‌ای از همین کاربرد معاصر هنر قالی‌بافی است که برای بزرگداشت هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد بافته شده است.
مراسم هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد در سال ۱۳۹۸ برگزار شد. چند ماه پیش از برگزاری این جشنواره، با حکم رئیس وقت دانشگاه، کمیتهٔ برنامه‌ریزی و اجرایی تشکیل شد و مصوب گردید فراخوانی برای طراحی نشان هفتادمین سال تأسیس منتشر شود تا اثر برگزیده در قالب طراحی نشان (لوگو)، چاپ تمبر و ساخت نمادهای حجمی بر اساس نشان انتخابی ارائه شود. از دیگر نتایج این جشنواره، ثبت شعار «خرد باید و دانش و راستی» بود که به عنوان شعار دانشگاه برای همیشه مطرح شد. این مصرع برگرفته از اشعار حکیم ابوالقاسم فردوسی است که از فروردین سال ۱۳۵۳ و هم‌زمان با تغییر نام دانشگاه، بر نشان (لوگوی) دانشگاه نیز افزوده شد.
دار این قالیچه که نشان جشنواره را بر خود دارد، در سازمان مرکزی دانشگاه مستقر شد و بافنده‌ای ثابت بافتن آن را برعهده داشت؛ اما این امکان نیز فراهم بود که هر کس با این هنر آشنایی داشت، در بافت آن مشارکت کند. بسیاری از استادان، کارمندان و دانشجویان نیز به یادگار، یک یا چند گره یا یک رج از این قالیچه را بافته‌اند.
در طراحی قالیچه، شعار «خرد باید و دانش و راستی» با خط نستعلیق در مرکز قرار گرفته است. پیرامون این نوشته، عناصر هندسی و خطوط منحنی در قالب ترکیبی شعاعی و تقریباً متقارن تکرار شده‌اند. بنابراین، برخلاف بسیاری از قالی‌های سنتی ایرانی که با نقش‌هایی چون ترنج، اسلیمی و گل‌وبوته شناخته می‌شوند، در اینجا خودِ ترکیب‌بندی شعاعی، خوشنویسی و انتخاب عناصر بصری نقش اصلی را بر عهده دارند. تکرار خطوط فیروزه‌ای و سیاه در اطراف نوشته نیز این ساختار شعاعی را تقویت کرده و طرحی متناسب با هویت دانشگاه پدید آورده است.
ترکیب رنگ فیروزه‌ای (رنگ ایرانی) و سرمه‌ای (رنگ نمادین دانشگاه فردوسی مشهد) بر زمینهٔ کرم رنگ قالیچه نیز جلب توجه می‌کند. فیروزه‌ای از رنگ‌های شاخص در هنر و معماری ایرانی، به‌ویژه در سنت معماری خراسان و بناهای تاریخی و مذهبی این بخش از ایران است. استفاده از این رنگ در کنار رنگ اُکرِ به‌کاررفته در فضای موزه، علاوه بر ایجاد هماهنگی بصری با محیط، پیوندی میان آن با فضای فرهنگی و هنری خراسان ایجاد کرده است.
سرانجام آنکه،این اثر تنها یادبودی برای هفتادمین سال تأسیس دانشگاه نیست؛ شیوه شکل‌گیری آن نیز بخشی از ارزش آن است. قالیچه‌ای که گره‌های آن با دستان استادان، کارکنان و دانشجویان شکل گرفته، خود به گونهای یادگار جمعی دانشگاه است. از این منظر، این قالیچه را بیش از یک اثر هنری، می توان بخشی از خاطره مشترک چند نسل از اهالی دانشگاه فردوسی مشهد به شمار آورد.
۵ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۵ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با هشتمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمد علوی مقدم، استاد پیشکسوت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه آغاز سال تحصیلی جدید را تبریک می‌گوید و برای دانشجویان عزیز، سالی سرشار از امید، دانایی و روشنایی آرزو می‌کند.
مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
«سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» برگزار شد.
عصر روز چهارشنبه، ۱ مهرماه ۱۴۰۵ مراسم «سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی» به همّت دانشکدهٔ علوم ریاضی و با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه، در سالن استاد بزرگ‌نیا (دانشکدهٔ علوم ریاضی) برگزار شد.
در بخش نخست این برنامه، دکتر محمّد صال‌مصلحیان، عضو هیئت علمی و رئیس دانشکدهٔ علوم ریاضی به ایراد سخنرانی پرداختند، ایشان ضمن خوشامدگویی به میهمانان، از کوشش‌هایی که برای تدارک این برنامه صورت گرفته بود، قدردانی کردند.
در بخش بعدی کتاب «سی‌سالگی دانشکدهٔ علوم ریاضی» با حضور استادان و پیشکسوتان این دانشکده رونمایی شد.
این کتاب با همکاری مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد منتشر شده است.
سپس دکتر محمّدرضا رجب‌زاده، استاد پیشکسوت گروه ریاضی محض، ضمن تشکر از برگزاری این مراسم، تاریخچهٔ کوتاه و مختصری از دانشکدهٔ علوم ریاضی ارائه دادند.
در پایان این مراسم لوح‌ها و هدایایی به رسم یادبود به رؤسای پیشین، استادان پیشکسوت و کارمندان بازنشستهٔ این دانشکده اهدا شد.
۱ مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
جیمز فریزر (۱۷۸۳–۱۸۵۶ م.) -سفرنامه نویس بریتانیایی- که در سال ۱۲۰۱ خورشیدی/ ۱۸۲۲م از تهران به مشهد سفر می کرد، به دیدن آرامگاه خیام رفت. او بنای آرامگاه خیام را در مقایسه با آرامگاه امامزادهٔ محروق که در همان محوطه قرار داشت، ساختمانی کوچک دانسته است. به گزارش او آرامگاه این شاعر در گذشته محصور در فواره‌ها، باغچه‌ها و مخازن آب بوده است که در آن زمان همه آن‌ها از میان رفته و تنها چند درخت میوه و پنج شش درخت کاج کهنسال باقی مانده بود. این درختان بر آرامگاه سایه می‌افکند و آن را از انبوه ریشه‌ها و پوشش گیاهی در امان نگه می‌داشت.
@mafakherferdowsi
http://instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ آرامگاه خیام🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
پروژکتور اهدایی دانشکده علوم
یکی از تجهیزات کمک‌آموزشی اهدایی دانشکدۀ علوم به موزۀ دانشگاه، دستگاه نمایش فیلم ۱۶ میلی‌متری ساخت شرکت آمریکایی Bell & Howell است. این دستگاه که برای نمایش فیلم‌های آموزشی و مستند کاربرد داشت، به سیستم صدای نوری (Optical Sound) و تقویت‌کنندۀ لامپی مجهز است. این دستگاه چهار کنترل برای بخش صوتی دارد که نشان‌دهندۀ امکانات نسبتاً پیشرفتۀ آن است.
این پروژکتور مدل ۳۸۵ شرکت Bell & Howell است که در فاصلۀ سال‌های ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۱ میلادی (۱۳۳۴ تا ۱۳۴۰ خورشیدی) تولید می شده است. پروژکتورهای این شرکت در میان تجهیزات نمایش فیلم در مراکز آموزشی و صنعتی میانه‌های قرن بیستم جایگاه شناخته‌شده‌ای داشتند.
نکتۀ تاریخی جالب‌توجه، پلاک نصب‌شده بر روی دستگاه است. این پلاک نشان می دهد که جزو تجهیزات یکی از برنامه‌های فنی و کمک آموزشی بریتانیا و کشورهای مشترک‌المنافع بوده است. زمان و چگونگی ورود این دستگاه به دانشگاه مشخص نیست، اما همین پلاک می‌تواند سرنخی برای بررسی مسیر تأمین تجهیزات آموزشی و ارتباطات علمی و فنی دانشگاه در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ خورشیدی باشد.
۱۹ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
Instagram.com/mafakher.fum
۱۹ مهرماه ۱۴۰۵ مصادف است با پنجمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر محمدحسین ارباب زوار، استاد پیشکسوت دانشکدۀ علوم دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد برگزار می‌کند:
دهمین نشست از سلسله نشست‌های «درخت معرفت»
با حضور
جناب آقای غلامرضا رزقی
استاد پیشکسوت دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد
⏱️ سه‌شنبه، ۲۱ مهرماه ۱۴۰۵، ساعت ۱۲
⛳️ باشگاه مفاخر و پیشکسوتان دانشگاه فردوسی مشهد (جنب غذاخوری یاس)
🔸 امکان حضور در نشست برای عموم فراهم است.
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قطعه‌سنگی از روزگار نخستین جانوران دریایی؛
روایتی ۵۰۰ میلیون ساله از حیات کهن ایران
در میان نمونه‌های موزه دانشگاه، قطعه‌ای سنگ‌آهک سنگواره‌دار، پنجره‌ای شگفت‌انگیز به یکی از کهن‌ترین فصل‌های تاریخ حیات در ایران گشوده است. این نمونه در مردادماه ۱۳۹۶ توسط دکتر عباس قادری، عضو هیئت علمی گروه زمین‌شناسی دانشکده علوم، به موزه دانشگاه اهدا شد و ابعادی برابر با ۶۵×۱۵×۵ سانتی‌متر دارد.
سنگواره‌های موجود در این سنگ، بقایای بازوپایان (Brachiopoda)- گروهی از بی‌مهرگان دریایی- است که از دوره زمین‌شناسی کامبرین تاکنون در تاریخ حیات زمین حضور داشته‌اند. این جانداران در گذشته‌های دور در بستر دریاهای کم‌عمق زندگی می‌کردند و پوسته‌های آهکی آن‌ها پس از مرگ، در رسوبات دریایی مدفون شده و در گذر میلیون‌ها سال به بخشی از سنگ تبدیل شده‌اند.
این قطعه‌سنگ، از کوه‌های درنجال در حدود ۶۰ کیلومتری شمال شهر طبس به‌دست آمده است؛ منطقه‌ای که یکی از مهم‌ترین رخنمون‌های سنگ‌های پالئوزوئیک ایران را در خود جای داده است. سنگ‌های این ناحیه شواهد ارزشمندی از محیط‌های دریایی و حیات گذشته ایران در اختیار زمین‌شناسان قرار می‌دهند.
سن این سنگ به حدود ۵۰۰ میلیون سال پیش، یعنی اواخر دوره کامبرین، بازمی‌گردد؛ زمانی که تنوع جانداران دریایی در حال گسترش بود و بخش بزرگی از حیات جانوری زمین در محیط‌های دریایی زندگی می‌کرد.
این قطعه‌سنگ از واحد سنگی به نام سازند درنجال به دست آمده است؛ سازندی زمین‌شناسی که نام خود را از همین کوه‌ها گرفته و بخش مهمی از توالی سنگی کامبرین شرق و مرکز ایران را تشکیل می‌دهد.
با نگاه به چنین نمونه‌هایی بخشی از داستان حیات کهن زمین و سرنوشت تکوین پوسته زمین بر ما روشن می‌شود؛ زمانی که سرزمین ایران امروز، در وضع جغرافیایی کاملاً متفاوت قرار داشت و دریاهای کم‌عمق، زیستگاه گونه‌های فراوان از جانداران دریایی بود.
۱۴ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
Instagram.com/mafakher.fum
محوطه تاریخی بازه‌هور
محوطۀ تاریخی بازه‌هور در ۷۰ کیلومتری جنوب مشهد و در كنار راهی قرار دارد که از دیرباز مسیر تردد ميان خراسان و استان‌های جنوبی و مرکزی ايران بوده است. «بازه» به معنی درّه و «هور» به معنای خورشید است؛ بنابراین بازه هور يعنی «درّه خورشید». نزدیک‌ترین روستا به این محوطه، روستای رباط سفید است که در حدود ۱۵۰۰ متری شمال محوطه واقع است.
جالب آنکه، نخستين بنای تاریخی ثبت شده در استان خراسان، چهارطاقی سنگی این محوطه، معروف به «آتشکدۀ بازۀ هور»، است. این بنا در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ خورشیدی، یک سال پس از تصویب قانون عتیقات، با شمارۀ ۳۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
چهار‌طاقي در ضلع شمالی محوطۀ بازه هور و بر روی یک پشتۀ طبیعی قرار دارد. بر پايۀ مستندات و شواهد باستان‌شناختی، این بنا تنها اثر سالم به‌جای‌مانده از دوران پیش از اسلام در حوزۀ فرهنگی شرق فلات ایران است. به همین سبب در سده بیستم میلادی پژوهشگرانی از جمله ارنست هرتسفلد، آندره گدار، دانلد ویلبر، لویی واندنبرگ، ولفرام کلایس و دیتریش هوف به آن توجه كردند. در نتیجۀ ۹ سال مطالعات مستمر باستانشناسی و ۶ فصل کاوش علمی در محوطۀ تاریخی بازه هور به سرپرستی دکتر میثم لباف خانیکی، استاد باستانشناسی دانشگاه تهران، مشخص شد که اين چهارطاقی بخشی از یک سکونتگاه وسیع مربوط به دورۀ ساسانی-اسلامی بوده و در زمان آبادانی، تالاری ستون‌دار داشته است.
مهم‌ترین یافته‌های سال‌های اخیر در حدود ۴۰۰ متری جنوب چهارطاقی سنگی و بر فراز کوه قلعه دختر به دست آمده است. اين يافته‌ها بدون شک با چهارطاقی ارتباط فضایی و عملکردی داشته‌اند. مجموعۀ چهارطاقی، قلعه دختر و محوطۀ استقراری ميان آن دو، زیستگاهی را تشکیل می‌دهند که بر اساس شواهد سطحی از دورۀ ساسانی تا سدۀ چهارم هجری مسکون و آباد بوده است. کاوش‌های سه فصل اخیر- از سال ۱۳۹۷ به بعد- نشان داده است که بر فراز کوه دختر آتشکده‌ای عظیم وجود داشته است. این آتشکده ساخته شده از آجر و گچ مرغوب و دارای گنبدی به بلندای تقریباً ۱۲ متر بوده و از اواخر دورۀ اشکانی تا اوایل دورۀ اسلامی فعال بوده است. در ضلع شرقی این آتشکده، تالار ستون‌داری شناسایی شد که ستون‌هاي آن با سرستون‌ها و گچبریهای منحصربه‌فرد تزیین شده بودند. این بنا مهم‌ترین آتشکده‌ای است که تاکنون در حوزۀ شرق و شمال شرق فلات ایران شناسایی شده است.
یافته‌های منحصربه‌فرد این مجموعۀ معماری، مانند گچبریهای نفیس، نقاشی‌های دیواری، اشیاء و تجهیزات آیینی، گل‌مهرهای ساسانی و قطعات متعدد کتیبه‌های فارسی میانه، نشان از اهمیت والای این مجموعه نزد ساکنان خراسان دارد. مطالعات باستانشناسی نشان داده است که این آتشکده نیز بنای منفردی نبوده و بناها و تأسیسات وابسته به آن، پهنه‌ای بالغ بر نیم هکتار را پوشش می‌داده‌اند.
از نشانه‌های باستانشناسی و جغرافیای تاریخی آتشکدۀ نویافته در بازه هور برمی‌آید که احتمالا یکی از سه آتشکدۀ اصلی دورۀ ساسانی باشد که در متون مذهبی و جغرافیایی پیش از اسلام با نام «آذربرزین مهر» (آتش کشاورزان) معرفی شده است. گرچه اثبات این فرضیه نیازمند آزمون و مطالعات بیشتری است، ولی بی‌گمان آتشکدۀ بازه‌هور از مهم‌ترین آتشکده‌های ایران بوده است.
—————
منابع:
مدخل محوطۀ بازه هور در سایت پژوهشکدۀ باستانشناسی وزارت میراث فرهنگی
مقالۀ «مطالعۀ تطبیقی گچبریهای نو‌یافتۀ قلعه دختر بازه‌هور و گچبریهای بندیان درگز»، نوشتۀ میثم لباف خانیکی
مقالۀ «تحول در ساختار معماری مذهبی دورۀ ساسانی»، نوشتۀ علی هژبری
۱۳ مهرماه ۱۴۰۵
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
میکروسکوپ آموزشگاه عالی بهداری
یکی از وسایلی که در موزۀ دانشگاه نگهداری می‌شود، میکروسکوپی اهدایی از سوی دانشگاه علوم پزشکی است؛ شیئی که شاید در نگاه نخست، تنها یک وسیلۀ آزمایشگاهی قدیمی به نظر برسد، اما پلاک نصب‌شده بر روی آن، روایت بزرگ‌تری را برای ما تعریف می‌کند. گاهی برخی اشیا، حتی اگر قدمت چندان زیادی نداشته باشند، اهمیت خود را از ارتباطی می‌گیرند که با یک شخص، یک مکان یا بخشی از تاریخ دارند، همچون اغلب اشیائی که در موزهٔ دانشگاه به نمایش درآمده‌اند.
روی پلاک این میکروسکوپ عبارت «مرکز آموزش عالی بهداری» دیده می‌شود؛ نامی که ما را به یکی از مهم‌ترین نقطه‌های آغاز آموزش عالی در مشهد می‌برد. نخستین مؤسسۀ آموزش عالی مشهد با گشایش این آموزشگاه در سال ۱۳۱۹ شکل گرفت و بستر تأسیس دانشگاه مشهد را فراهم کرد؛ دانشگاهی که کمتر از دو دهه بعد، در سال ۱۳۳۵، بنیان گذاشته شد. به این ترتیب، این میکروسکوپ تنها یک وسیلۀ آموزشی قدیمی نیست، بلکه یادگاری از شروع کاری بزرگ است.
این شیء یک میکروسکوپ نوری قدیمیِ تک‌چشمی است که برای استفاده در آزمایشگاه‌های آموزشی، پزشکی و حرفه‌ای طراحی شده بود. این وسیلهٔ آموزشی ساخت شرکت «Bausch & Lomb Optical» در روچستر نیویورک است؛ شرکتی که تولید میکروسکوپ را از سال ۱۸۷۵ م. آغاز کرد. مشخصات و نمونه‌های مشابه این مدل نشان می‌دهند که این میکروسکوپ مربوط است به نمونه‌های تولیدشده در فاصلۀ سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۴۵ میلادی برابر با ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۴ خورشیدی.
بنابراین، هرچند این میکروسکوپ قدیمی‌ترین شیء موزه به شمار نمی‌آید، یادگاری از نخستین سال‌های آموزش علوم پزشکی و شکل‌گیری آموزش عالی نوین در مشهد است؛ بنابراین ارزشمند است زیرا بخشی از تاریخ آموزش دانشگاهی شهر را در قالب یک وسیلۀ آموزشی ساده با خود حفظ کرده است.
۱۲ مهرماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۹ مهر ۱۴۰۵ مصادف است با سی‌و‌یکمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر عبدالعلی گویا، قرآن‌پژوه و مدرس فیزیک دانشگاه فردوسی مشهد.
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
حروف‌نگار اهدایی گروه جغرافیا
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
🔸خراسان‌شناسی _ خانهٔ داروغه 🔸
#خراسان‌شناسی
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
قالیچه یادبود هفتادمین سال تأسیس دانشگاه فردوسی مشهد
#معرفی_موزه_دانشگاه
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
۵ مهرماه ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر امیرعباس مجذوب صفا، استاد پیشکسوت دانشکدۀ علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد
مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد.
@Mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
برشی از سی‌امین سالگرد تأسیس دانشکدهٔ علوم ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد
۱ مهرماه ۱۴۰۵
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum
کویل القایی رومکورف
(Ruhmkorff Induction Coil)
یکی دیگر از تجهیزات علمی که دانشکدۀ علوم به موزۀ دانشگاه اهدا کرده است کویل القایی رومکورف است. این وسیله یکی از ابزارهای مهم آزمایشگاهی است که برای تولید ولتاژهای بالا از منبعی با ولتاژ پایین به‌کار می‌رفت. کویل القایی همچون ترازویی که کمی پیش معرفی کردیم، ساخت شرکت انگلیسی Griffin & George Limited است. نمونه‌های اولیۀ آن در سال ۱۸۵۱ م. تولید شده ولی نمونۀ موجود در موزۀ دانشگاه از نظر ظاهر و جزئیات، شباهت زیادی به نمونه‌های دهۀ ۱۹۵۰ م. دارد.
اساس عملکرد این وسیله بر پدیدۀ القای الکترومغناطیسی استوار است. با قطع و وصل شدن متناوب جریان الکتریکی در سیم‌پیچ اولیه، میدان مغناطیسی تغییر می‌کند و در سیم‌پیچ ثانویه ولتاژ بسیار بالاتری ایجاد می‌شود. با توجه به سابقۀ آموزش رشتۀ فیزیک در دانشگاه فردوسی مشهد و نیاز طبیعی چنین رشته‌هایی به آزمایشگاه‌های مجهز، می‌توان احتمال داد که این وسیله نیز بخشی از تجهیزات آموزشی آزمایشگاه‌های فیزیک دانشگاه بوده و برای آموزش عملی مباحث الکتریسیته و الکترومغناطیس استفاده می‌شده است.
کویل القایی رومکورف امروز دیگر فقط یک وسیلۀ آموزشی نیست، بلکه نمایانگر بخشی از تاریخ آموزش علوم و شاهد مراحل شکل‌گیری تجربۀ آزمایشگاهی دانشگاه است که در موزه به نمایش درآمده است.
۳۱ شهریور‌ماه ۱۴۰۵
#معرفی_موزه_دانشگاه
@mafakherferdowsi
instagram.com/mafakher.fum