➖به بهانه صدسالگی زادروز میشل فوکو

| پُل میشِل فوکو
| ۱۵ اکتبر ۱۹۲۶ – ۲۴ ژوئن ۱۹۸۴
Paul Michel Foucault
اندیشمند فرانسوی
آثار او در فلسفه، جامعه‌شناسی، تاریخ، علوم سیاسی و حقوق تأثیر عمیقی بر جای گذاشته‌ است.


• آثار شاخص:

۱. Histoire de la folie à l’âge classique (1961) — تاریخ جنون در عصر کلاسیک

۲. Naissance de la clinique (1963) — زایش درمانگاه

۳. Les Mots et les Choses (1966) — کلمات و چیزها
(چاپ فارسی: الفاظ و اشیا / نظم اشیا )

۴. L’Archéologie du savoir (1969) — دیرینه‌شناسی دانش

۵. L’Ordre du discours (1970) — نظم گفتار

۶. Surveiller et punir (1975) — مراقبت و تنبیه

۷. Histoire de la sexualité I: La Volonté de savoir (1976) — تاریخ سکسوالیته، جلد اول: اراده به دانستن

۸. Histoire de la sexualité II: L’Usage des plaisirs (1984) — تاریخ سکسوالیته، جلد دوم: کاربرد لذت‌ها

۹. Histoire de la sexualité III: Le Souci de soi (1984) — تاریخ سکسوالیته، جلد سوم: مراقبت از خود

پ.ن.
• برخی درس‌گفتارهای فوکو با عناوین مستقلی در ایران منتشر شده است.
• این گفتگو در سال ۱۹۸۱ انجام یافته است.

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

نقد و بررسی کتاب «اصلاح طلبی ناکام»
/ دکتر الناز پروانه زاد
/ کتاب نقد. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. تابستان ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖ مکاشفات شبانه


خط کش را زیر سطر مربوطه می گذارم و با مداد خط می کشم.
مایکل سندل، نقدهای خوبی بر فایده گرایی نگاشته است.
بسیار دوستش دارم‌‌.

دیروقت است.
خانه پدری در خواب فرو رفته.
جمعه آغاز شده است.

ناگهان
در باز می شود
و
یک عدد آرایلی خوشگل و خندان با موهای هَپلی خرمایی وارد می شود:
_دایییی!

با چشم های گرد شده نگاهش می کنم.
+ عه ه!

می خندد.

می گویم:
آرااایلی
ساعت ۲ شبه
تو چرا بیداری؟

با ملایمت محض می گوید:
_اومدم پیش تو!

بله.
مامان را خوابانده و از پله ها آمده پایین و...

بغلش می کنم.
کنارم دراز می کشد.
کتاب را کنار می گذارم.
موهایش را از روی صورت چون ماهش کنار می زنم.
_خب بیا برای آرایلی دایی قصه بگم.
خوشحال می شود.

فکر می کنم و
برایش قصه آن دختر کوچولویی را می گویم که همه خانواده‌ را می خواباند
اما خودش نمی خوابید.
با لحن خردسالش می خندد:
+عه داایی اینکه مننم.

ظهر جمعه است.
گرمای تابستانی اوج گرفته.
همه در خانه پدری جمع شده اند.

هانیس جانم از مامانش باز شکلات می خواهد.
اما
پاسخ منفی است.

چشمان رنگی و خوشگلش برق می زند.
راهی یافته.
دستم را می گیرد و سمت یخچال می کشاند.
با لحن جذابش می گوید:
داییی
بیو بیو
منو بَگل می کنی؟؟

بغلش می کنم.
شکلات دلخواهش را از یخچال بر می دارد.

کمی بعدتر
با صورت عروسکی اش
وسط هال ایستاده و می گوید:
دااایی منو هوشْتْ می کنی؟
همزمان چیستی حرکت را با دستش نشان می دهد.

[هوشت _به سکون ش و ت_ عبارت است از بغل کردن و تاب دادن بازو به بازو]

بلندش می کنم.
تاب بازی آغاز می شود.
با هر فراز و فرود، ذوق می کند.
بعد آرایلی جانم را و دوباره هانیس جانم را ...

کم کم
من از نفس افتاده ام
اما آنها به ذوق آمده‌اند.

هانیس را زمین می گذارم.
می گوید:
دوآبه دوآبه (دوباره)

آرایلی را صدا می کند:
آلالی بیا!
دایی
آلالیو هم هوشت کن!

نمی شود.
چاره ای باید اندیشید:
_خبببب
دایی جونااا
بیاین با همم
منطقی گفتگو کنیم.
ببینید بچه ها دایی دیگه خسته شده ...

اما ناگهان
دو تا فسقلی
جیغ کشان حمله می کنند سمتم.

برای لحظاتی
خانه می رود روی هوا.
تعقیب و گریز
از اتاق های بالا به پایین
از این سمت هال به آن سمت هال
روی مبل ها
دور میز
آشپزخانه
و باز هال ...

چاره ای نیست.
اخرش تسلیم می شوم.
با شدت هرچه تمام تر می پرند رویم.
از ته دل می خندند.
از ته دل می خندم.

مامان منیژه جانم دم‌ ورودی آشپزخانه ایستاده
خندان و به زبان زیبای گیلکی
خطاب به خواهرها می گوید:
+ خَنَمون!
شیمی زَکونِ بیگیرید
خوشونه دَئیه بوکوشتَد.


➖عباس نعیمی جورشری/حنیف
| جمعه ۳ مهر ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖ مسئله:

اگر یک قطار از کنترل خارج شده باشد و در مسیرش پنج نفر قرار داشته باشند و شما بتوانید با کشیدن یک اهرم، مسیر قطار را تغییر دهید؛
اما
با این کار، یک نفر در مسیر جدید کشته شود ...
اهرم را می‌کشید؟

احتمالاً خیلی‌ها می‌گویند:
بله.

حالا یک موقعیت دیگر را تصور کنید:
برای نجات آن پنج نفر، باید یک نفر را هل بدهید تا قطار متوقف شود.
این بار چه؟


در هر دو موقعیت، نتیجه یکی است؛
یک نفر در برابر پنج نفر!
اما قضاوت اخلاقی ما تغییر می کند.
چرا؟

اینجاست که فلسفه آغاز می‌شود.
رفتار عادلانه چیست؟
کدام عمل خردمندانه تر است؟
آیا می‌توان جان انسان‌ها را محاسبه کرد؟
آیا نتیجه، تنها معیار درستی یک عمل است؟
یا برای انسان و کرامت او چیزی بیش از «محاسبه سود و زیان» وجود دارد؟
«خِرَد» از همین پرسش‌ها آغاز می‌شود.


[ اگر فکر می‌کنید کتاب‌خواندن می‌تواند
تمرینی برای خردورزی باشد،
خوشحال می‌شوم در «خِرَد» همراه ما باشید. ]

➖ عباس نعیمی جورشری
| ۳۰ شهریور ۰۵
#کارگاه_هفتگی_کتابخوانی_خرد

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

• در کارگاه هفتگی کتابخوانی خرد
درباره‌ی چه چیزهایی حرف می زنیم؟


➖ برشی از درس‌گفتارهای مایکل سندل در دانشگاه هاروارد


فرصت ثبت نام دوره: پایان شهریور
آغاز دوره: اولین جمعه ی مهرماه

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖فقر یا فرسایش تدریجی امید؛ خطر اصلی کدام است؟


• گفتگوی اقتصاد نیوز با دکتر عباس نعیمی‌ جورشری؛
آیا نارضایتی اقتصادی به بحران اجتماعی می رسد؟


▫️اقتصادنیوز:
سال‌ها فشار اقتصادی، کاهش قدرت خرید، نااطمینانی نسبت به آینده و حالا تجربه یک دوره پرتنش جنگ نظامی، بخشی از جامعه ایران را با پرسش‌های تازه‌ای درباره تاب آوری، امید اجتماعی و آینده‌نگری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، مسئله فقط دشواری‌های معیشتی نیست؛ بلکه فرسایش تدریجی اعتماد، کاهش احساس اثرگذاری و باریک‌تر شدن افق آینده می‌تواند به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اجتماعی تبدیل شود.

عباس نعیمی جورشری، جامعه‌شناس، معتقد است خطر اصلی در شرایط امروز، نه صرفاً افزایش فشارها، بلکه فرسایش تدریجی ظرفیت جامعه برای بازسازی امید و اعتماد است؛ وضعیتی که ممکن است جامعه را از «تحمل بحران» به سمت «فرسایش سرمایه اجتماعی» سوق دهد. او در گفت‌وگو با اقتصادنیوز توضیح می‌دهد که چگونه انباشت بحران‌ها می‌تواند بر تاب‌آوری جامعه اثر بگذارد و چرا آینده پس از جنگ، بیش از هر چیز به بازسازی رابطه میان دولت و جامعه وابسته است.


▪️هایلایت ها:

📌«باید میان تاب‌آوری و تحمل تمایز گذاشت؛ اینکه جامعه در شرایط دشوار همچنان به زندگی روزمره ادامه می‌دهد، لزوماً به معنای برخورداری از تاب‌آوری بالا نیست.»

📌«اگر آنچه من «دوام ساختاری و فرسایش هنجاری» می‌نامم تشدید شود، ممکن است جامعه از بیرون همچنان پابرجا به نظر برسد، اما در لایه‌های زیرین، اعتماد، امید و ظرفیت همکاری جمعی کم شده باشد.»

📌«اهمیت یک شوک فقط به اندازه خود آن شوک بستگی ندارد؛ به ظرفیت تحملی که جامعه پیش از آن شوک در اختیار داشته نیز وابسته است.»

📌«به نظرم متغیر کلیدی در این میان «امکان‌پذیری آینده» است؛ اینکه جامعه پس از جنگ احساس کند آینده فقط قابل تحمل نیست، بلکه قابل تغییر و ساختن نیز هست.»

📌«پرسش کلیدی این نیست که فقط «مردم امروز چگونه زندگی می‌کنند؟» بلکه این است که «آیا هنوز باور دارند فردای متفاوتی امکان‌پذیر است؟» اگر پاسخ به این پرسش به‌تدریج منفی شود، مسئله از بحران معیشت فراتر می‌رود و به مسئله‌ای زیربنایی و ژرف در کلان اجتماعی و حتی ساختار سیاسی تبدیل می‌شود.»
.
.
@AbbasNaeemi

📍نسخه کامل این گفتگو را در لینک زیر بخوانید.

Читать полностью…

➖اختتامیه سلسله نشست های جامعه و جنگ


🎙 سخن پایانی
| عباس نعیمی جورشری
| مدیر علمی نشست ها

_ چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵
_ فایل تصویری

📍 گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران
@sociologyoflaw

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖جامعه و جنگ؛ دولت و حکمرانی

📌 در شرایط جنگی، جمعیت به یک «جمعیت در معرض خطر» تبدیل می‌شود؛ اقتصاد، سلامت، آموزش، رسانه، اطلاعات و حتی زندگی روزمره، بیش از گذشته از منظر امنیتی دیده می‌شوند.
این امنیتی شدن، ممکن است در کوتاه‌مدت برای مدیریت بحران ضروری باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که منطق اضطرار، از یک وضعیت موقت به شیوه‌ای دائمی برای حکمرانی تبدیل شود.

در چنین شرایطی، پرسش مهم این است:
چه زمانی «ضرورت» به «عادت» تبدیل می‌شود؟
و چه زمانی استثنا، چنان طولانی می‌شود که دیگر استثنا نیست؟

این پرسش، به‌ویژه برای جامعه‌ای مانند ایران اهمیت دارد؛ جامعه‌ای که تجربه تاریخی جنگ و بحران‌های متعدد را در حافظه خود دارد و سال‌هاست با انواعی از نااطمینانی‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی مواجه است.

در چنین شرایطی، حکمرانی صرفاً به معنای «اداره بحران» نیست. جامعه به چیزی بیش از مدیریت بحران نیاز دارد؛
به اعتماد نیاز دارد.

➖ عباس نعیمی جورشری
| یکشنبه ۸ شهریور ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖ مکاشفات شبانه


آ. روی مبل کناری جابه جا می شود:
ولی دکتر واقعا باید چیکار کرد؟
م. روی مبل روبرو به دست راستش تکیه داده.

به خواست من، نورهای اصلی هال را خاموش کرده اند.

می گویم:
بذارید یه فرمول ساده بهتون بدم؛
زیبایی!

آ. : چطور؟

می گویم:
هر وقت تردید کردین،
ملاک رو «زیبایی‌» قرار بدین.

آیا این حرفو بزنم؟
ببین با گفتنش زیباتر می‌شی یا نه.
آیا با این آدم معاشرت کنم؟
ببین بعد معاشرت با او زیباتر شدی یا نازیباتر.

به انعکاس نور مخفی روی سقف نگاه می کنم.
ادامه می دهم:

به باور من
حضرت نور در دل ما گنج هایی گذاشته که یکیش همین زیباییه.
روح ما بطور طبیعی به زیبایی میل داره.
زیبایی‌ رو بلده.

اما طی زمان
طی فرایندی که جامعه‌شناسا بهش می گن
Sociolization
با استاندارد شدن؛
یادمون می‌ره.

آ. :
همینا که از بچگی بهمون یاد دادن؟

سر تکان می دهم:
اوهوم
این هم شکل شدن با بقیه
عمدتاً ما رو از زیبایی و خرد دور می کنه.

ذهن آدمی
تحت تأثیر جمع
عموماً به ابتذال کشیده می شه.

آدما دور هم که جمع میشن
به ندرت پیش میاد از فضیلت دیگری حرف بزنن.

آ. :
دکتر اون سخنرانیت بود
که می گفتی انسان ذاتا حسود و پلشته
تضاد نداره با این زیبایی درون؟

م. با مهربانی چای می آورد.
می گویم:
مرسی م. جان

فکر می کنم:
نه راستش.
ذات در ساحت اجتماعی با معنوی فرق داره.
اون سخنرانی رو کامل گوش دادی؟

آ. :
نه
در حد همون چند دقیقه که اینستا وایرال شد.

می گویم:
بخش آخرشو گوش کن.
اونجایی که می گم عشق راه نجاته.
[لینک نسخه کامل سخنرانی]

استکان کمرباریک را در دست نگه داشته ام.
وای
که چقدر خوب است.
سلام استکان!

با آهستگی مضاعف می گویم:
عشق
دریچه ایه رو به زیبایی‌
و عاشق
کسیه که امکان لمس اون زیبایی‌ رو پیدا کرده.

آ. و م. هر دو ساکت نشسته اند.
از غوغای ساعتی قبل خبری نیست.
جهان زیباتر شده.

م. :
استاد
زیبایی کجاست؟

می گویم:
هر جایی که نور هست.
و نور کجا نیست؟


دم در خانه پدری ایستاده ام.
چراغ ها خاموش اند.
قاعدتاً بابا حجت و مامان منیژه جانم خواب هستند.

کلید را در قفل نمی چرخانم.
رجعت می کنم به جایی؛
جایی که دیگر خالی است از هَر ..

تنهایی عمیق تر شده
اما
من در اعماق
تنها نیستم.

شیشه را پایین کشیده ام.
ماشین در آن خیابان محلی نیمه تاریک
روی دنده دو پیش می رود.

باد با صدای خفیفش می پرسد:
حنیف جان
عشق کجاست؟

با لبخند
گیسوان زیبای باد را نوازش می کنم:
عزیز دلم
[ فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ | بقره ۱۱۵ ]

پس
به هر سو که روی برگردانی
آنجا
چهره ی عشق را خواهی دید.



➖عباس نعیمی جورشری /حنیف
| جمعه ۶ شهریور ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

🔻مجله صوتی گروه جامعه‌شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران


| سلسله نشست های تخصصی
➖جامعه و جنگ

| نشست نهم: حقوق _ ۴ شهریور ۱۴۰۵



با حضور:

▪️ عمادالدین باقی
🎙 لینک دانلود سخنرانی

▪️ شیرین ولی پوری
🎙لینک دانلود سخنرانی

▪️ سیداکبر حسینی امامی
🎙لینک دانلود سخنرانی


▪️عباس نعیمی جورشری | مدیر علمی نشست
🎙لینک دانلود سخنرانی

📍 گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران
@sociologyoflaw

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

کاسپین؛ بحران نمایندگی ملی
(تحلیلی حقوقی و جامعه‌شناختی بر مناقشه سرزمینی دریای خزر)

➖دکتر عباس نعیمی جورشری
| دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق

مناقشه کاسپین در ایران، فراتر از اختلافی حقوقی درباره تحدید حدود، به مسئله‌ای اجتماعی درباره هویت ملی، حافظه تاریخی و اعتماد نهادی تبدیل شده است. این سخنرانی با بررسی معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰، کنوانسیون ۲۰۱۸ و مناقشه اعداد ۲۰ و ۱۱ درصد، نسبت میان حقوق تاریخی و سهم نهایی ایران را روشن می‌کند. سپس با تمرکز بر منابع نفت و گاز، ژئوپلیتیک کاسپین، زخم سرزمینی، ملی‌گرایی رهاشده از دولت و شکاف روایت رسمی و افکار عمومی، پیامدهای اجتماعی مناقشه را تحلیل می‌کند. در نهایت، با مفهوم دوام ساختاری و فرسایش هنجاری، کاسپین به‌مثابه نمونه‌ای از بحران اعتماد و نمایندگی منافع ملی بررسی می‌شود.

همایش تخصصی بررسی سهم ایران از دریای کاسپین

🎙گروه جامعه شناسی کشورهای اسلامی انجمن جامعه‌شناسی ایران
#فایل_صوتی _ ۲۶ امرداد ۱۴۰۵
@sociologyofislamiccountries20


@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖ مکاشفات شبانه


می گوید:
چه روزای پر کاری داشتی
هفت-هشت تا مقاله و سخنرانی فقط توی سه-چهار روز.
خیلی سنگینه.
واقعا خسته نباشی.

می‌گویم:
مرسی. آره چه روزایی.
و دقیق تر اینکه؛
چه شبایی.
نصفشو شب آماده کردم.

می‌گوید:
الان که نوشتنات درباره مصدق و کودتا تموم شده،
امشبو‌ چیکار می کنی؟

می گویم:
شب حریم یاره.
بر می گردم به یار و
«مرا ببوس» گوش می دیم.

مکث می کند.

کمی بعد
با تردید می گوید:
ببخشید
فکر می کردم تنها هستی.

مکث می کنم.
بدون تردید می گویم:
جز عشق پناهی نیست.
هست؟

می گوید:
اما مگه ..؟

می گویم:
تنها «مرا ببوس» گوش میدم.



صدای گل نراقی
سکوت خانه را آراسته است:
به نیمه شب ها دارم با یارم پیمان ها ...

زیر لب تکرار می کنم:
به نیمه شب ها ...


➖عباس نعیمی جورشری/ حنیف
| ۳۰ مرداد ۰۵ _ جمعه حوالی ۲ بامداد

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

این سخنان آقای دکتر موسی غنی نژاد را با دقت گوش دهید.

ضمن احترام به سن ایشان
نه تنها اشراف لازم بر مباحث جامعه شناسی سیاسی و اسناد تاریخی ندارد
بلکه حتی
اشراف اطلاعاتی لازم بر نکات حقوقی و قانونی را نیز ندارد.

به هر اندیشه سیاسی که تعلق دارید
بخش ۴ و بخش ۵ مقاله اخیرم را مطالعه بفرمایید (پست های ۲۷ مرداد) و خودتان در باب گزاره های خطای ایشان قضاوت کنید.

امروزه
سخن گفتن مبتنی بر «تهاجم به دیگری» یا «نفرت پراکنی»
در فضای مجازی و پوپولیسم حاکم بر آن خریدار دارد و لایک آور است
اما نزد اهل پژوهش، اعتبار نخواهد داشت.

پاینده باد خرد

➖ عباس نعیمی جورشری
| چهارشنبه ۲۸ مرداد ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖کودتا یا ضدکودتا؟ [ استدلال حقوقی ]


عباس نعیمی جورشری | دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق / پژوهشگر تاریخ معاصر

•‌ مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و مسئله ی فهم نظری؛ امکان، امتناع و پارادوکس استثناء»
• ویژه‌نامه «چشم انداز ایران»/ مرداد ۰۵

📍بخش ۴ از ۵

🔻 هایلایت ها

📌مسئله ۲۸ مرداد را نمی‌توان صرفاً با استناد به اصل ۴۶ متمم قانون اساسی حل کرد؛ زیرا اختیار عزل شاه باید در کنار اصل مسئولیت وزرا در برابر مجلس فهم شود.

📌در منطق مشروطه، اختیار شاه در نصب و عزل نخست‌وزیر مطلق نبود؛ مسئولیت سیاسی وزیر در برابر مجلس، برای این اختیار محدودیت حقوقی و نهادی ایجاد می‌کرد.

📌عرف سیاسی ایران در فاصله ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ نشان می‌دهد که برکناری نخست‌وزیر بدون پشتیبانی یا سکوت مجلس، با منطق عملی نظام مشروطه سازگار نبود.

📌رفراندوم ۱۲ مرداد ۱۳۳۲ از حیث حقوق اساسی صوری محل اشکال بود، زیرا نهاد رفراندوم در قانون اساسی مشروطه پیش‌بینی نشده بود؛ بااین‌حال، از حیث مشروعیت سیاسی و دموکراتیک قابل فهم بود.

📌در ماجرای رفراندوم انحلال مجلس، با شکافی مهم میان «مشروعیت حقوقی» و «مشروعیت سیاسی» مواجهیم؛ شکافی که خود به یکی از کانون‌های مناقشه درباره ۲۸ مرداد تبدیل می‌شود.

📌در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲، فرمان عزل مصدق در شرایطی صادر شد که رأی عدم اعتماد مجلس به نخست‌وزیر وجود نداشت و وضعیت حقوقی مجلس نیز همچنان محل مناقشه بود.

📌در ۲۸ مرداد، مجلس رسماً منحل نشده بود؛ ازاین‌رو اعلام برکناری مصدق و انتصاب زاهدی بدون رأی عدم اعتماد مجلس، از منظر چارچوب حقوق اساسی وقت با اشکال جدی مواجه است.

📌حتی با پذیرش اختیار شاه بر اساس اصل ۴۶، نمی‌توان این اختیار را مستقل از اصل مسئولیت وزرا در برابر مجلس تفسیر کرد؛ مسئله اصلی، نسبت میان این دو اصل است.

📌استفاده از نیروهای نظامی برای تحمیل فرمان عزل، مسئله را از سطح اختلاف تفسیری درباره اختیارات شاه فراتر می‌برد و آن را وارد قلمرو مداخله قهری و خروج از مسیر قانونی می‌کند.

📌مسئله حقوقی ۲۸ مرداد در نهایت به یک پرسش بنیادین درباره نسبت «قانون، عرف مشروطه، مشروعیت سیاسی و قدرت قهری» بازمی‌گردد.

متن کامل


📍بخش ۱ | بخش ۲ | بخش ۳ | بخش ۴ | بخش ۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖چه ممانعت هایی در فهم کودتا وجود دارد؟

عباس نعیمی جورشری | دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق / پژوهشگر تاریخ معاصر

•‌ مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و مسئله ی فهم نظری؛ امکان، امتناع و پارادوکس استثناء»
• ویژه‌نامه «چشم انداز ایران»/ مرداد ۰۵

📍بخش ۲ از ۵

🔻هایلایت ها

📌اول. امتناع ناشی از «رخدادبودگی» کودتا

📌کودتا را نمی‌توان صرفاً در زنجیره‌ای پیوسته از علل تاریخی فهم کرد؛ رخداد، خودْ نظم معنایی و نهادی پیشین را دچار گسست می‌کند.

📌۲۸ مرداد فقط تغییر دولت نبود؛ فروپاشی افق معنا و امکان سیاست قانونی بود و از همین‌رو، گذشته را نیز به‌طور پسینی بازتعریف کرد.

📌دوم. امتناع ناشی از «تصادف و امکان‌مندی تاریخی»

📌۲۸ مرداد نتیجه یک ضرورت تاریخی اجتناب‌ناپذیر نبود؛ تلاقی تصمیم‌ها، خطاها، تعلل‌ها و شرایطی بود که می‌توانست به نتیجه‌ای دیگر بینجامد.

📌شکست کودتای ۲۵ مرداد و موفقیت آن در ۲۸ مرداد نشان می‌دهد که در اینجا «امکان‌مندی» بر «ضرورت» غلبه می‌کند؛ تاریخ می‌توانست به‌گونه‌ای دیگر رقم بخورد.

📌سوم. امتناع ناشی از «بار ایدئولوژیک و حافظه جمعی»

📌۲۸ مرداد در جامعه ایرانی صرفاً یک موضوع تاریخی نیست؛ یک زخم نمادین و حل‌نشده است که در قالب روایت‌های سیاسی، اخلاقی و هنجاری بازخوانی می‌شود.

📌در چنین وضعیتی، کودتا بیش از آن‌که صرفاً «فهمیده» شود، «به یاد آورده» می‌شود؛ و حافظه جمعی به‌سادگی در چارچوب فاصله‌گذاری نظری قرار نمی‌گیرد.

📌چهارم. امتناع ناشی از «تجربه زیسته و امر ناگفتنی»

📌ترس، فروپاشی اعتماد، سکوت اجتماعی، سرکوب امید و احساس بی‌افقی، بخش‌هایی از حقیقت کودتا هستند که به‌سختی در مفاهیم انتزاعی نظریه ترجمه می‌شوند.

📌بخشی از تجربه کودتا در قلمرو عاطفه، تروما و سکوت باقی می‌ماند؛ ازاین‌رو بخشی از حقیقت آن همواره بیرون از گفتار مفهومی نظریه خواهد ماند.

متن کامل


📍بخش ۱ | بخش ۲ | بخش ۳ | بخش ۴ | بخش ۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖تأملی روش‌شناختی بر نقد کتاب «اصلاح‌طلبی ناکام»

| عباس نعیمی جورشری
• انصاف نیوز _ ۱۸ مهر ۰۵

با اهدای درود و نور به دوست و همکار فرهیخته ام دکتر الناز پروانه زاد بابت نقد و بررسی ارزشمندی که بر کتاب اینجانب «اصلاح طلبی ناکام» مرقوم و منتشر نمودند (کتاب نقد. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. تابستان ۱۴۰۵). در همین راستا و از باب فضیلتی که در گفتگوی خردمندانه وجود دارد، نکاتی را تقدیم می کنم.

• دانلود مقاله نقد

۱. مقدمه
نقد علمی، زمانی بیشترین ارزش خود را پیدا می‌کند که نه صرفاً به داوری درباره یک اثر، بلکه به گشودن امکان گفت‌وگو درباره پرسش‌ها، مفاهیم و شیوه‌های فهم یک مسئله منجر شود. مقاله خانم دکتر الناز پروانه‌زاد درباره کتاب «اصلاح‌طلبی ناکام؛ واکاوی تئوریک جنبش ملی نفت و دولت دموکراتیک مصدق» از این منظر، متنی قابل تأمل است. نویسنده با کتاب و چارچوب نظری آن درگیر شده، نسبت آن را با سنت‌های نظری جامعه‌شناسی سیاسی بررسی کرده و در کنار آن، افق‌های نظری دیگری، به‌ویژه رویکردهای انتقادی و فوکویی، را پیشنهاد کرده است. از همین رو،د به نظرم این قبیل نقدهای روش مند را بایستی نه صرفاً داوری درباره درستی یا نادرستی کتاب، بلکه به‌مثابه فرصتی برای بازاندیشی در برخی انتخاب‌های نظری و روش‌شناختی مغتنم شمرد.

با این حال، در گفت‌وگویی که با این نقد شکل خواهم داد، می‌توان میان چند سطح تمایز گذاشت:
نخست، آنچه درباره کتاب به‌درستی فهم و توضیح داده شده است؛
دوم، پرسش‌های روش‌شناختی مستقیمی که متوجه نحوه استفاده از نظریه در مطالعه تاریخی‌اند؛
سوم، پیشنهادهایی که عملاً افق یک پژوهش متفاوت را پیش روی کتاب قرار می‌دهند. این تفکیک می‌تواند به روشن‌تر شدن محل توافق و اختلاف کمک کند.

۲. نظریه و داده؛ مسئله «ظرف نظری»

یکی از مهم‌ترین پرسش‌های مقاله نقد، به نسبت میان چارچوب نظری و داده‌های تاریخی مربوط می‌شود. در این مقاله این نگرانی مطرح شده است که پژوهشگر ابتدا نظریه اسملسر را انتخاب کرده و سپس داده‌های تاریخی را در «ظرف» آن قرار داده باشد. این پرسش، فی‌نفسه پرسشی مهم و جدی است؛ زیرا در پژوهش تاریخی ـ نظری همواره این امکان وجود دارد که چارچوب نظری، به جای آنکه ابزاری برای فهم داده باشد، به چارچوبی محدودکننده برای مشاهده تاریخی تبدیل شود.

با این حال، در مورد «اصلاح‌طلبی ناکام» شاید بتوان صورت‌بندی دقیق‌تری از فرایند پژوهش ارائه کرد. مسیر شکل‌گیری این پژوهش، به این صورت نبود که نظریه اسملسر از ابتدا و به‌صورت پیشینی انتخاب شود و سپس تاریخ جنبش ملی نفت در چارچوبی از پیش تعیین‌شده جای گیرد. نقطه آغاز، مواجهه با منابع و اسناد تاریخی و کوشش برای فهم مسئله بود. در جریان این مواجهه، چارچوب اسملسر به‌عنوان الگویی توضیحی مناسب به نظر رسید و سپس در مواجهه با داده‌های تاریخی آزموده شد. در ادامه نیز روشن شد که این چارچوب، اگرچه توان توضیح بخش مهمی از فرایند را دارد، برای توضیح همه وجوه مسئله کفایت نمی‌کند. از همین‌جا ضرورت تعدیل و اصلاح آن پدید آمد.

به بیان دیگر، الگوریتم پژوهش را می‌توان چنین بیان داشت:
الف. تاریخ و داده‌ها
ب. مفهوم‌پردازی مسئله
پ. انتخاب نظریه
ت. آزمون نظریه در برابر داده‌ها
ث. مشاهده کاستی‌ها
ج. اصلاح و تعدیل نظریه
چ. بازخوانی تاریخی.

بنابراین، شاید بهتر باشد مسئله را نه در دوگانه «نظریه یا داده»، بلکه در نسبت رفت‌وبرگشتی میان این دو جست‌وجو کرد. در چنین رویکردی، چارچوب نظری از مواجهه با مسئله تاریخی برآمده است، نه اینکه مسئله تاریخی از پیش در چارچوب نظری محصور شده باشد.

البته این نکته به معنای مصون بودن پژوهش از نقد نیست. اگر قرار باشد ادعا شود که چارچوب نظری بر داده‌ها تحمیل شده، به نظرم این ادعا نیازمند نشان دادن موارد مشخصی است که در آنها داده تاریخی نادیده گرفته، حذف یا به نفع نظریه بازتفسیر شده باشد. صرف استفاده از یک چارچوب نظری، حتی اگر چارچوبی نسبتاً منسجم و از پیش موجود باشد، به‌خودی‌خود به معنای تحمیل نظریه بر واقعیت نیست.

جالب آنکه خود مقاله نقد نیز به این نکته توجه دارد که استفاده از اسملسر در کتاب، استفاده‌ای کاملاً مکانیکی و مطلق نیست و چارچوب او در کنار نظریه‌ها و مفاهیم دیگری همچون نظریه آلن تورن، استبداد شرقی و پاتریمونیالیسم مورد استفاده قرار گرفته است. همین امر به نظرم نشان می‌دهد که مسئله اصلی را باید در کیفیت این ترکیب و میزان موفقیت آن جست‌وجو کرد، نه صرفاً در اصل انتخاب اسملسر.‌

۳. اسملسر و محدودیت‌های رویکرد ساختاری

بخش دیگری از نقد، به خاستگاه نظری اسملسر و نسبت آن با سنت ساختارگرایی ـ کارکردگرایی بازمی‌گردد. این نقد از این جهت قابل توجه است که هر چارچوب نظری، علاوه بر ظرفیت‌های توضیحی خود، محدودیت‌هایی نیز دارد. نظریه اسملسر نیز از این قاعده مستثنا نیست ...


📍متن کامل را در ادامه بخوانید

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

🇮🇷 منتشر شد:

مصدق و نفت ما

(ویژه نامه چشم انداز ایران برای بازخوانی جنبش ملی به رهبری دکتر محمد مصدق و کودتای ۱۳۳۲)

▪️گفتگوی انتقادی همایون کاتوزیان و نیکلا گرجستانی
و آثاری از
لطف‌الله میثمی، پوریا پرندوش، رسول رئیس جعفری، علی اصغر سیدآبادی، عباس نعیمی جورشری، فرید دهدزی، کوروش احمدی، رضا ضیاء ابراهیمی، امین بزرگیان، محمدجواد غلامرضا کاشی، فرشاد مؤمنی، دوید اس. پینتر، محمدرضا تفضلی، علیرضا فتاح، رضا صائمی، فرهاد آئیش، حسین امینی، حسن طائی، حمید یوسفی، کریم سلیمانی دهکردی

این ویژه نامه را از کتابفروشی‌های معتبر تهیه فرمایید.

🔰🔰در صورت تمایل می‌توانید با پرداخت هزینه نشریه (900 هزار تومان) به شماره کارت 6104337377550239
به نام لطف‌الله میثمی، تا پایان هفته آینده از تخفیف هزینه پست بهرمند شوید و این نشریه ارزشمند را در خانه یا محل کار خود تحویل بگیرید.

پس از واریز، از طریق پیامک یا حساب تلگرام این شماره به ما پیام دهید؛
09101475887

@cheshmandaz_iran


@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖رفتم که رفتم

| اثری از استاد علی تجویدی
| در دستگاه همایون، گوشه شوشتری
| ساخته ۱۳۳۵ خورشیدی


🎵عباس نعیمی جورشری/ حنیف
| سه شنبه ۳۱ شهریور ۰۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖قبل از رالز
درک مسلط از عدالت در دنیای انگلیسی‌زبان، درکی فایده‌گرایانه بود؛
یعنی
قوانین و سیاست‌های بخش عمومی باید به دنبال تحقق بیشترین خیر برای بیشترین تعداد باشند.
اما
چنین دیدگاهی نمی‌توانست به‌خوبی حقوق افراد را در برابر مصلحت جمعی محترم بشمارد.

راه‌حل رالز
ارائه نسخه‌ای جدید از قرارداد اجتماعی بود؛
یعنی «وضع نخستین» و «پرده جهل».

آزمایشی به غایت جذاب؛

در پشت پرده جهل
موقعیت اجتماعی ما نامشخص است.
نمی‌دانیم در جامعه چه جایگاهی خواهیم داشت:
ثروتمند یا فقیر،
اکثریت یا اقلیت،
برخوردار یا محروم.

پس
باید اصولی را برای جامعه انتخاب کنیم که اگر پرده کنار رفت و خودمان در موقعیت محروم‌ترین افراد هم بودیم، باز هم بتوانیم آن را بپذیریم.

اینجاست که
عدالت
از «بیشترین خیر برای بیشترین تعداد»
به مسئله‌ای درباره انصاف و حقوق برابر انسان‌ها تبدیل می‌شود.


➖عباس نعیمی جورشری
| ۲۷ شهریور ۰۵ _ حوالی ظهر جمعه
@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖کارگاه هفتگی کتابخوانی « خِرَد »

راهنمای دوره:
دکتر عباس نعیمی جورشری



▫️مواجهه جدی با اندیشه
▪️با تکیه بر درس‌گفتارهای مایکل سندل در دانشگاه هاروارد

–چه کاری درست است؟
–اصل بیشترین سعادت؟ /فایده گرایی
–آیا مالک خویشتنیم؟ /اختیارگرایی
–بازار و اخلاق
–نیت و انگیزه / ایمانوئل کانت
–دفاع از برابری / جان رالز
–تبعیض مثبت
–چه کسی مستحق چه چیزی است؟ /ارسطو
–معمای وفاداری: چه چیزی به هم مدیونیم؟
–عدالت و خیر همگانی چیست؟


• ظرفیت: ۸ نفر
• پیش نیاز: عشق به دانایی+ آشنایی با مفاهیم فلسفی
• رشت | جمعه‌ها | ساعت ۱۹:۳۰ تا ۲۱


📍ثبت نام: پیامک 09380823915

گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران
@sociologyoflaw

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖از مزارع اشتراکی تا ویلاهای فردگرا؛
پیامدهای دگردیسی جامعه شناختی در بافت روستایی گیلان


• گفتگوی ماهنامه قدم نو با دکتر عباس نعیمی جورشری | جامعه شناس
مرداد ۱۴۰۵


▪️هایلایت ها:

📌 «گیلان امروز بیش از آنکه با روستاهای شهری‌شده مواجه باشد، با «شهری‌شدن بدون شهر» مواجه است.»

📌 «تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی فقط به کاهش تولید و تهدید امنیت غذایی محدود نمی‌شود؛ شبکه‌های حمایتی و همبستگی روستایی را نیز تضعیف می‌کند.»

📌 «ویلاسازی در حاشیه روستاهای گیلان تنها سیمای کالبدی استان را تغییر نداده، بلکه به تدریج هویت فرهنگی آن را نیز دگرگون کرده است.»

📌 «فقر تنها به معنای کمبود درآمد نیست؛ با احساس نادیده‌گرفته‌شدن، کاهش منزلت اجتماعی و محدود شدن افق‌های پیشرفت نیز همراه می‌شود.»

📌 «روستا نه‌تنها بخشی از ظرفیت تولید خود، بلکه بخشی از هویت اجتماعی و نظام سنتی حمایت متقابل را نیز از دست می‌دهد؛ این یک دگردیسی جامعه‌شناختی مهم است.»

📌«مسئله اصلی صرفاً تغییر کالبدی روستا نیست، بلکه ناهماهنگی میان توسعه فیزیکی، خدمات عمومی و تحول فرهنگی است.»

@AbbasNaeemi

📍متن کامل این گفتگو را در لینک زیر بخوانید.

Читать полностью…

🔻سلسله نشست های تخصصی
➖جامعه و جنگ


• سخن پایانی
• عباس نعیمی جورشری
| مدیر علمی نشست ها
🎙 لینک دانلود فایل تصویری



◽️مجموعه کامل نشست ها در قالب مجله صوتی


▪️نشست اول
حبیب الله پیمان | لطف الله میثمی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست دوم: اقتصاد و معیشت
منوچهر ثابتی | محمدعلی محمدی | مهران صولتی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست سوم: خانواده
بیدا میرحسینی| فهیمه نظری| علی نوری | سولماز شیخ شعاعی| حمیرا حاجی محمدکاظمی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست چهارم: کودکان
افسانه نجاتی| حمید اخوین| سمانه سرکشیکیان
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست پنجم: آموزش
فاطمه تقوایی | کاوه فرهادی| محمدحسین علایی| آتنا غلام نیارمی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست ششم: دین
رحیم محمدی| زهرا حاجی شاه کرم| حسین حجت پناه
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست هفتم: رسانه
فاطمه گوارایی| مهدی فخرزاده | مریم باقی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست هشتم: دولت و حکمرانی
احمد فعال| حمید عباداللهی| سعید معدنی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی


▪️نشست نهم: حقوق
عمادالدین باقی| شیرین ولی پوری| سید اکبر حسینی امامی
🎙لینک‌ دانلود مجله صوتی

📍 گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران
@sociologyoflaw

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

حرام دارم با مردمان سخن گفتن
و چون حدیث تو آید سخن دراز کنم


| حضرت مولانا
| دیوان شمس _ غزل ۱۷۲۴
• دکلمه عبدالکریم سروش


@AbbasNaeemi

Читать полностью…

🔻جامعه و جنگ
| سلسله نشست های تخصصی در تحلیل جامعه و جنگ
| نشست نهم: حقوق
| ۴ شهریور ۱۴۰۵


🎙 عباس نعیمی جورشری

📍گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه‌شناسی ایران
@sociologyoflaw

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖برشی از سخنرانی
«کاسپین؛ بحران نمایندگی ملی»

مسئله خزر یک «زخم تاریخی» را فعال می‌کند.

اینجا به نظرم باید میان واقعه تاریخی و حافظه اجتماعی واقعه تفاوت بگذاریم.

اینکه معاهدات گلستان و ترکمانچای چه بودند، یک بحث تاریخی است.

اما اینکه «ترکمانچای» در ذهن ایرانی امروز چه معنایی دارد، مسئله‌ای جامعه‌شناختی است.

در حافظه عمومی، «ترکمانچای» صرفاً نام یک قرارداد نیست؛ تبدیل شده به نماد تحقیر ملی و ناتوانی دولت.

خزر در این حافظه روی همان لایه قرار می‌گیرد.

به همین دلیل است که روایت‌هایی مانند:
«خزر را بخشیدند»
از نظر عاطفی بسیار قدرتمندتر از توضیح دقیق حقوقی درباره تفاوت «آب‌های سرزمینی»، «بستر»، «زیربستر» و «تحدید حدود» عمل می‌کنند.

جامعه معمولاً با معنا واکنش نشان می‌دهد، نه با متن حقوقی!

➖عباس نعیمی جورشری

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

گروه جامعه شناسی کشورهای اسلامی انجمن جامعه شناسی ایران،  برگزار می کتد:
((همایش تخصصی بررسی سهم ایران از دریای کاسپین))
سخنرانان:
دکتر فریدون مجلسی
دیپلمات پیشین وزارت امورخارجه

دکتر الهه کولایی
استاد مطالعات منطقه ای دانشگاه تهران

دکتر مرجان بدیعی
دانشیار جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران

دکتر عباس نعیمی جورشری
مدیر گروه جامعه شناسی حقوق انجمن جامعه شناسی ایران

دکتر حسین حجت پناه
مدیر گروه جامعه شناسی کشورهای اسلامی
انجمن جامعه شناسی ایران

(کانال گروه جامعه شناسی کشورهای اسلامی)
@sociologyofislamiccountries20


@AbbasNaeemi

Читать полностью…

فرزندان عزیز وطن!
با چشمان باز و بیدار مراقب سرنوشت خانه کهنسال خود باشید تا مبادا تاریخ فردا از نسل امروز به زشتی یاد کند.

| دکتر محمد مصدق

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖آیا طرح عملیاتی خارجی برای کودتا وجود داشت؟ [ارزیابی اسناد سیاسی‌]


عباس نعیمی جورشری | دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق / پژوهشگر تاریخ معاصر
•‌ مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و مسئله ی فهم نظری؛ امکان، امتناع و پارادوکس استثناء»
• ویژه‌نامه «چشم انداز ایران»/ مرداد ۰۵

📍بخش پایانی

🔻هایلایت ها

📌از منظر سیاسی و عملیاتی، هماهنگی CIA و MI6، تأمین مالی نیروهای خیابانی و سازمان‌دهی شبکه‌ای از افسران ارتش، مؤلفه‌هایی هستند که ۲۸ مرداد را در چارچوب تعاریف کلاسیک کودتا در علم سیاست قابل صورت‌بندی می‌کنند.

📌در ۲۸ مرداد، هدف عملیات صرفاً تغییر در آرایش سیاسی نبود؛ دولت مستقر برکنار و رهبران آن بازداشت یا وادار به اختفا شدند؛ مؤلفه‌ای که در تحلیل‌های کلاسیک کودتا اهمیت اساسی دارد.

📌اسناد منتشرشده از سوی آرشیو امنیت ملی آمریکا و مجموعه اسناد روابط خارجی ایالات متحده (FRUS)، شواهد تازه‌ای از نقش سازمان‌یافته آمریکا در تحولات منتهی به ۲۸ مرداد فراهم کرده‌اند.

📌انتشار تدریجی اسناد محرمانه، امکان بازخوانی ۲۸ مرداد را از سطح روایت‌های سیاسی به سطح تحلیل اسنادی و تاریخی ارتقا داده است.

📌اسناد دیپلماتیک آمریکا و بریتانیا نشان می‌دهند که بحث درباره براندازی دولت مصدق صرفاً در سطح تحلیل‌های پسینی باقی نمانده، بلکه در مکاتبات رسمی میان دو دولت نیز مطرح بوده است.

📌وجود اسناد مرتبط با پیشنهاد و طراحی عملیات علیه دولت مصدق، نشان می‌دهد که مداخله خارجی را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان یک عامل حاشیه‌ای در تحلیل ۲۸ مرداد در نظر گرفت.

📌نام‌گذاری عملیات بریتانیا با عنوان «Operation Boot» در کنار عملیات CIA موسوم به «TPAJAX»، نشان‌دهنده وجود یک چارچوب عملیاتی مشخص برای براندازی دولت مصدق است.

📌اعترافات و اظهارات رسمی برخی مقامات سیاسی آمریکا و بریتانیا درباره نقش کشورهایشان در ۲۸ مرداد، در کنار اسناد آرشیوی، امکان بررسی این رویداد را در سطحی فراتر از منازعات روایی فراهم می‌کند.

📌اهمیت اسناد ۲۸ مرداد در آن است که مسئله مداخله خارجی را از سطح ادعا به سطحی از شواهد آرشیوی، مکاتبات دیپلماتیک و اسناد عملیاتی منتقل می‌کنند.

📌در مجموع، هم‌نشینی شواهد عملیاتی، اسناد دیپلماتیک و اعترافات رسمی، زمینه‌ای فراهم می‌کند که ۲۸ مرداد را در چارچوب مفهومی «کودتا» در علم سیاست مورد ارزیابی قرار دهیم.


متن کامل


📍بخش ۱ | بخش ۲ | بخش ۳ | بخش ۴ | بخش ۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖آیا کودتا پارادوکس است؟

عباس نعیمی جورشری | دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق / پژوهشگر تاریخ معاصر

•‌ مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و مسئله ی فهم نظری؛ امکان، امتناع و پارادوکس استثناء»
• ویژه‌نامه «چشم انداز ایران»/ مرداد ۰۵

📍بخش ۳ از ۵


سوم. پارادوکس کودتا:
مرزهای فهم نظری در افق اندیشهٔ سیاسی معاصر

کودتا در نظریهٔ سیاسی مدرن در موقعیتی پارادوکسیکال قرار دارد. از یک‌سو، کودتا بدون اتکا به مفاهیم بنیادین نظریهٔ سیاسی و حقوق عمومی ــ نظیر حاکمیت، قانون، مشروعیت و دولت ــ اساساً قابل شناسایی و تحلیل نیست؛ و از سوی دیگر، دقیقاً در لحظهٔ تحقق خود، همان مفاهیمی را که امکان فهم نظری آن را فراهم می‌کنند، تعلیق یا بی‌اعتبار می‌سازد. بدین معنا، کودتا نه کاملاً درون نظم نظری مستقر است و نه به‌طور کامل بیرون از آن؛ بلکه در آستانه‌ای میان نظم و گسست قرار می‌گیرد. این وضعیت آستانه‌ای، مبنای آن چیزی است که می‌توان از آن به‌عنوان «پارادوکس کودتا» یاد کرد.

۱. کودتا و لحظهٔ تصمیم: افق اشمیتی

در چارچوب نظری کارل اشمیت، سیاست در نهایت به لحظهٔ تصمیم در وضعیت استثنایی تقلیل می‌یابد. حاکم، به‌مثابه کسی که دربارهٔ استثنا تصمیم می‌گیرد، نه درون قانون بلکه در نسبت با تعلیق آن تعریف می‌شود. کودتا در این افق، به‌منزلهٔ لحظه‌ای است که ناتوانی نظم حقوقی موجود در مواجهه با بحران اعلام می‌شود و تصمیم سیاسی جایگزین قاعدهٔ حقوقی می‌گردد.

با این حال، همین صورت‌بندی اشمیتی، بنیان پارادوکس را نیز آشکار می‌سازد. اگر کودتا به‌عنوان کنشِ تصمیم‌گرایانهٔ حاکم قابل فهم باشد، باید در منطق نظری حاکمیت جای گیرد؛ اما این تصمیم دقیقاً در لحظه‌ای اتخاذ می‌شود که چارچوب‌های هنجاری و مفهومیِ نظریه تعلیق شده‌اند. در نتیجه، کودتا هم به نظریهٔ حاکمیت ارجاع‌پذیر است و هم نشان‌دهندهٔ محدودیت آن در تبیین لحظهٔ تصمیم نهایی.

۲. کودتا و نهادینه‌شدن استثنا: افق آگامبنی

جورجو آگامبن با بسط انتقادی اندیشهٔ اشمیت، وضعیت استثنایی را از یک لحظهٔ موقتی به شکلی پایدار از حکمرانی ارتقا می‌دهد. در این افق، کودتا صرفاً یک رویداد گذرا نیست، بلکه می‌تواند نقطهٔ عزیمت نظمی باشد که بر تعلیق مستمر قانون استوار است. بدین‌ترتیب، کودتا در منطقه‌ای میان قانون و بی‌قانونی قرار می‌گیرد؛ منطقه‌ای که در آن، قانون از طریق تعلیق خود اعمال می‌شود.

پارادوکس در این‌جا به‌وضوح نمایان می‌شود: کودتا برای آن‌که مشروعیت یابد، ناگزیر است به زبان قانون، نظم و ضرورت سخن بگوید؛ اما دقیقاً از رهگذر تعلیق قانون تحقق می‌یابد. از این منظر، کودتا نه نفی کامل نظم حقوقی است و نه استمرار سادهٔ آن، بلکه شکلی از حکمرانی است که امکان فهم نظری را هم‌زمان حفظ و تهی می‌کند.

۳. کودتا، قدرت و تداوم: افق فوکویی

در مقابل تمرکز اشمیت و آگامبن بر استثناء، میشل فوکو امکان فهم دیگری از پارادوکس کودتا فراهم می‌کند. از منظر فوکویی، کودتا را نمی‌توان صرفاً به لحظهٔ تصمیم یا تعلیق قانون فروکاست؛ بلکه باید آن را در بستر شبکه‌ای از روابط قدرت، گفتمان‌ها و عقلانیت‌های حکمرانی تحلیل کرد. در این سطح، کودتا نه صرفاً گسست، بلکه تداوم و بازآرایی سازوکارهای پیشین قدرت است.

با این حال، حتی در این افق نیز پارادوکس پابرجاست. کودتا در سطح فرایندی و نهادی، قابل تحلیل در چارچوب عقلانیت‌های قدرت است؛ اما در سطح رویدادی، همچنان به‌مثابه لحظه‌ای ظاهر می‌شود که از منطق تدریجی و تحلیلیِ قدرت می‌گریزد. بدین‌ترتیب، کودتا هم‌زمان یک فرایند قابل تحلیل و یک رویداد مقاوم در برابر تقلیل نظری است.

۴. صورت‌بندی نهایی پارادوکس

در هم‌نشینی این سه افق نظری، پارادوکس کودتا به‌صورت کامل‌تری آشکار می‌شود. کودتا هم‌زمان: لحظهٔ تصمیمی است که نظم حقوقی را تعلیق می‌کند (اشمیت)، شکلی از نهادینه‌شدن وضعیت استثنایی است (آگامبن)، و بازآرایی شبکه‌های قدرت و عقلانیت‌های حکمرانی است (فوکو). اما دقیقاً در هم‌زمانی این سطوح است که نظریهٔ سیاسی با مرزهای درونی خود مواجه می‌شود. نظریه می‌تواند کودتا را توصیف و تحلیل کند، اما نمی‌تواند آن را به‌طور کامل در خود حل نماید، بی‌آن‌که عنصر گسست، خشونت و تعلیق را از دست بدهد.

نتیجه‌گیری نظری پارادوکس

پارادوکس کودتا نشان می‌دهد که کودتا نه صرفاً یک ابژهٔ تحلیل، بلکه آزمونی برای خودِ نظریهٔ سیاسی است. کودتا نظریه را وادار می‌کند با محدودیت‌های مفهومی، هنجاری و روش‌شناختی خود مواجه شود. از این منظر، فهم نظری کودتا نه به معنای رفع پارادوکس، بلکه مستلزم به‌رسمیت‌شناختن آن به‌عنوان شرط امکان نقد سیاسی است.


📍بخش ۱ | بخش ۲ | بخش ۳ | بخش ۴ | بخش ۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…

➖آیا فهم نظری کودتا ممکن است؟

عباس نعیمی جورشری | دانش آموخته جامعه‌شناسی سیاسی و حقوق / پژوهشگر تاریخ معاصر

•‌ مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و مسئله ی فهم نظری؛ امکان، امتناع و پارادوکس استثناء»
• ویژه‌نامه «چشم انداز ایران»/ مرداد ۰۵

📍بخش ۱ از ۵

▪️سال گذشته (مرداد ۰۴) توسط مجله «چشم‌انداز ایران» به نشستی در تهران دعوت شدم تا به همراه سه تن دیگر از پژوهشگران، در باب کودتای ۳۲ سخنرانی داشته باشم. اما متأسفانه در روز همایش، از برگزاری آن ممانعت شد.

مقاله «کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ و مسئله فهم نظری؛ امکان، امتناع، پارادوکس استثنا» صورت تکمیل‌شده‌ای از مباحثی است که قرار بود در آن نشست طرح کنم.

مطلب حاضر، بخش نخست مقاله است که برای مطالعه آسان‌تر، در پنج بخش متوالی در اینجا منتشر می‌شود.

➖ پاینده باد خرد و عشق

🔻 هایلایت ها

📌کودتای ۲۸ مرداد فقط یک واقعه تاریخی نیست؛ یک «مسأله نظری حل‌نشده» است.

📌کودتا هم‌زمان درون نظم حقوقی رخ می‌دهد و همان نظم را تعلیق می‌کند.

📌کودتای ۱۳۳۲ نه صرفاً یک «واقعه اثبات‌شده» و نه صرفاً یک «برچسب تفسیری» است.

📌فهم نظری کودتا هم ممکن و هم ممتنع است.

📌پرسش اصلی این نیست که فقط «چه رخ داد» یا «چرا رخ داد»؛ بلکه این است که «کودتا با مفهوم قانون، مشروعیت و حاکمیت چه می‌کند؟»

📌امکان فهم نظری کودتا:
در این بخش می توان سه صورت‌بندی تحلیلی را بکار گرفت تا وضعیت سوژه دقیق شود.

📌در سطح توصیفی ـ سیاسی، کودتا به‌مثابه کنشی سازمان‌یافته برای جابه‌جایی قدرت سیاسی قابل بازسازی و مستندسازی است.

📌اما فهم توصیفی، عمدتاً به «چگونگی» وقوع کودتا پاسخ می‌دهد و برای توضیح چرایی‌های ساختاری و معنایی آن کافی نیست.

📌در سطح جامعه‌شناختی ـ تاریخی، کودتا را می‌توان نشانه‌ای از بحران‌های ساختاری در فرآیند دولت‌سازی و ملت‌سازی دانست.

📌کودتای ۳۲ را می‌توان نقطه انفجار تضاد میان جامعه‌ای بسیج‌شده و دولتی نهادینه‌نشده دانست.

📌دولت مصدق از مشروعیت اجتماعی بالایی برخوردار بود، اما فاقد پشتوانه نهادی کافی برای تبدیل این مشروعیت به قدرت پایدار سیاسی بود.

📌تبیین ساختاری کودتا، خود با یک خطر مواجه است: تقلیل رخداد تاریخی به «ضرورت تاریخی».

📌در سطح فلسفی ـ حقوقی، پرسش اصلی دیگر این نیست که «چه رخ داد» یا «چرا رخ داد»، بلکه این است که «کودتا با مفهوم قانون، مشروعیت و حاکمیت چه می‌کند؟»

📌کودتا لحظه‌ای است که در آن، نظم حقوقی به حالت تعلیق درمی‌آید و منطق حاکمیت آشکار می‌شود.

📌در لحظه کودتا، تصمیم سیاسی می‌تواند بر قاعده حقوقی غلبه کند.

📌کودتا را می‌توان یکی از لحظات آشکارشدن منطق «وضعیت استثنایی» دانست؛ جایی که حاکمیت خود را بیرون از قانون قرار می‌دهد، اما همین بیرون‌بودن را به‌مثابه منبع نظم جدید تحمیل می‌کند.

متن کامل


📍بخش ۱ | بخش ۲ | بخش ۳ | بخش ۴ | بخش ۵

@AbbasNaeemi

Читать полностью…