مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

21 June 2026 05:51

گزارش تصویری نشست بهارهٔ شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (۲)
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

21 June 2026 05:50

برگزاری نشست بهارهٔ شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

♦️دبا: نشست بهارهٔ شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.

🔸در این جلسه که رئیس، قائم‌مقام، معاون علمی و جمعی از اعضا هم‌چون محمّدحسن سمسار، ژاله آموزگار، علی‌اشرف صادقی، عبّاس سعیدی، سیّدعلی آل‌داود، محمود جعفری دهقی، کیانوش کیانی هفت‌لنگ، روزبه زرّین‌کوب، محمّد جعفری قنواتی، ایران‌ناز کاشیان، مریم صادقی، مریم همایونی‌افشار، علی همدانی، سیّدبابک فرزانه، یونس کرامتی و اسماعیل شمس حضور داشتند، گزارش شش ماهۀ اخیر به سمع حضّار رسید و سپس دربارۀ مسائل جاری و آینده بحث و تبادل نظر شد. هم‌چنین از تازه‌ترین شمارۀ «افق دبا» (مجلّۀ داخلی مرکز) رونمایی شد.

🔹در پایان این برنامه، «محمّدجواد حجّتی کرمانی»، عضو شورای عالی علمی مرکز شمع ٩۴ سالگی خود را خاموش کرد.

📸 احسان مینائیان
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

14 June 2026 11:17

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

07 June 2026 08:18

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

03 June 2026 10:20

از عجایبِ عهد*

♦️دبا: ششم خرداد، یک‌صدمین سال درگذشت «اَدیبِ نِیشابوری» بود. آن‌چه در پی می‌خوانید بخشی از مدخلی دربارۀ او در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی نوشتۀ احمد بادکوبۀ هزاوه است.

🔹«ادیب‌ به‌ لفظِ قلم‌ سخن‌ می‌گفت‌ و به‌ یاری‌ حافظه‌ای‌ نیرومند، تمامی‌ دانسته‌های‌ خویش‌ را به‌ طوری‌ منسجم‌ به‌ شاگردان‌ القا می‌كرد و همین‌ امر حلقه‌های‌ درس‌ او را چنان‌ جذاب‌ و شیرین‌ ساخته‌ بود كه‌ گاه‌ بیش‌ از ۳۰۰ طالب‌ علم‌ در آن‌ حضور می‌یافتند. ازاین‌رو، وی‌ بیش‌ از شاعری‌ ارزشمند، مدرّسی‌ توانا بود و در مكتب‌ او ادبا و فضلای‌ بسیاری‌ پرورش‌ یافتند و به‌ دست‌ دانش‌ آموختگان‌ مكتب‌ او نخستین‌ دانشكده‌های‌ ادبیات‌ در ایران‌ تأسیس‌ شد. كسانی‌ چون‌ ملک‌الشعرا بهار، بدیع‌الزمان‌ فروزانفر، محمدتقی‌ مدرس‌ رضوی‌، محمدپروین‌ گنابادی‌، ادیب‌ طوسی‌، سیدمحمدباقر عربشاهی‌ سبزواری‌، محمود فرخ‌ و مجدالعلای‌ بوستان‌ از دانش‌ آموختگان‌ مكتب‌ اویند و ادیب‌ تأثیری‌ شگرف‌ بر هر یک از اینان‌ نهاد و متقابلاً از فضایل‌ و كمالات‌ آنان‌ تأثیر پذیرفت‌. به‌ گفتۀ پروین‌ گنابادی‌ هنگامی‌ كه‌ قصیدۀ دماوند بهار به‌ چاپ‌ رسید، ادیب‌ با آنكه‌ اندک‌ رنجشی‌ از ملک‌الشعرا در دل‌ داشت‌، از خواندن‌ سرودۀ او بسیار به‌ وجد آمد و بهار را استاد شاعران‌ ایران‌ خواند.

🔸ادیب‌ با آنكه‌ تنگدست‌ بود، همگان‌ از مناعت‌ طبع‌ و عزت‌ نفس‌ او یاد كرده‌اند. دعوت‌ هیچ‌ یک از ثروتمندان‌ و خانهای‌ خراسان‌ را نمی‌پذیرفت‌ و در اواخر عمر از بزرگان‌ جز صیدعلی‌ خان‌ با كسی‌ مراوده‌ نداشت‌ و در برابر صاحب‌‌منصبان‌ سر تعظیم‌ فرود نمی‌آورد و به‌ مدح‌ كسی‌ نمی‌پرداخت‌. قصیدۀ وی‌ در ستایش‌ مظفرالدین‌ شاه‌ نیز به‌ سبب‌ افتتاح‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ بود. پیشنهاد ریاست‌ انجمن‌ ادبی‌ خراسان‌ را نیز با سخنانی‌ گزنده‌ و تند رد كرد و به‌ گفتۀ ادیب‌ طوسی‌ حتی‌ پیشنهاد مدرسی‌ آستان‌ قدس‌ را كه‌ مستمری‌ قابل‌ توجهی‌ داشت‌، نپذیرفت‌.

♦️از كسانی‌ كه‌ ادیب‌ تا پایان‌ عمر با آنان‌ معاشرت‌ دائمی‌ داشت‌، ایرج‌ میرزا بود. ادیب‌ با آنكه‌ با ایرج‌ اختلاف‌ سبک داشت‌، شعر او را می‌ستود. ایرج‌ میرزا نیز به‌ ادیب‌ ارادت‌ تمام‌ داشت‌‌. ادیب‌ دو ماه‌ و اندی‌ پس‌ از مرگ‌ ایرج‌ درگذشت‌ و در یكی‌ از رواقهای‌ حرم‌ امام‌ رضا (ع‌) به‌ خاک سپرده‌ شد.»

▫️ متن کامل این نوشتار را در صفحات ٣٨٠ تا ٣٨٣ از جلد هفتم دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/fa/article/229650/ادیب-نیشابوری

*تعبیر بدیع‌الزمان فروزانفر دربارۀ ادیب نیشابوری
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

01 June 2026 14:36

دانشنامۀ «تهران بزرگ» در ایستگاه چهارم

♦️دبا: جلد چهارم دانشنامۀ «تهران بزرگ» مختص جلد دوم شهر تهران و در بر گیرندۀ سراسر مناطق ١١، ١١، ١٣ و ١۴ و بخش‌هایی از مناطق ٢، ۶، ٧، ٨ و ١٠ شهرداری تهران که در واقع منطبق با زمین‌‎های حدفاصل حصار و خندق تهران عهد ناصری با روستاهای پیرامون آن است، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی و با ویراستاری علمی علی همدانی از سوی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) منتشر شد.

🔸این مجلّد حاوی ٣٠۴ عنوان است که با مدخل «امامزاده زیدی» آغاز می‌شود و با مقالۀ «بیرون دروازۀ شاهزاده عبدالعظیم» پایان می‌یابد.

🔹برای مشاهدۀ فهرست کامل مداخل این مجلّد، به تارنمای مرکز مراجعه کنید:
https://www.cgie.org.ir/fa/news/286902

🔻جلد چهارم دانشنامۀ «تهران بزرگ» که به‌منظور تدوین مرجعی موثق و ناظر بر همۀ جنبه‌های حیات مادی و معنوی تهران بزرگ طراحی شده است و شامل موضوعات گوناگون از جنبه‌های حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تهران بزرگ، به‌ویژه در ٢٠٠ سال گذشته است، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی و با ویراستاری علمی علی همدانی در ۵٧۶ صفحه، در قطع رحلی، با شمارگان ١۵٠٠ نسخه و به‌‎بهای یک ‌میلیون و ۵٠٠ هزار تومان از سوی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) انتشار یافته است که علاقه‌مندان برای تهیۀ آن می‌توانند از راه‌های زیر اقدام کنند:

📍مراجعۀ حضوری به فروشگاه انتشارات مرکز به نشانی تهران- نیاوران، کاشانک، شمارۀ ۲۱۰

📍مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به نشانی store.cgie.org.ir

📍تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفن‌های ۰۲۱۲۲۲۹۷۶۷۷ و ٠٩١٢٣٩٣١٨٣۶
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

31 May 2026 11:01

«فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی (مجلّه‌ها و نشریه‌ها: ١٣٩٩-١۴٠٠)» در گام چهاردهم

♦️دبا: جلد چهاردهم «فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی (مجله‌ها و نشریه‌ها: ١٣٩٩-١
۴٠٠)» با بنیادگذاری ایرج افشار و به کوشش ایران‌ناز کاشیان از سوی انتشارات مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) منتشر ‌شد.

🔹کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در بخشی از یادداشت خود بر آغاز این کتاب نوشته است: «مجلد یکم تا ششم فهرست مقالات فارسی شامل مقالات نشریات ادواری و نیز مجموعه‌ها و یادنامه‌ها از سال ١٢٨٨-١٣٧۶ هجری شمسی به همّت شادروان استاد ایرج افشار تدوین و منتشر شد. نظر آن شادروان این بود که تدوین و انتشار این فهرست از سوی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی تداوم بیابد. مرکز هم کوشید این نظر استاد افشار را عملی کند. براین اساس از سال ١٣٧٧ش تا هنگام درگذشت استاد افشار و تحت نظارت ایشان یکی دو جلد از فهرست مقالات به کوشش خانم ایران‌ناز کاشیان از همکاران مرکز آماده و انتشار یافت. استاد افشار طی نامه‌ای (به تاریخ ١٨ دی‌ماه ١٣٨٩)، مسئولیت تدوین فهرست مقاله‌های فارسی در نشریات ادواری را به خانم ایران‌ناز کاشیان سپرد که مجموعاً ٨ جلد (١٣٨٨-١۴٠۴ش) انتشار یافته و اینک مجلد چهاردهم فهرست مقالات فارسی منتشر می‌گردد.

🔸مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، بنابر روش معمول و مطلوب خود، همۀ نکته‌هایی را که کتاب‌شناسان و فهرست‌نگاران در نقد و نظرهایشان دربارۀ مجلدات قبلی فهرست مقالات فارسی در مطبوعات طرح کرده‌اند، بررسی کرده، مدّنظر قرار داده و در موارد لازم، تذکرات و اصلاحات آنان را اعمال کرده‌ است. امیدوارم کتاب‌شناسان و فهرست‌نگاران گرامی همچنان به نقادی و نکته‌سنجی ادامه داده و به انتشار مصون از کژی و کاستی این اثر برجای مانده از روانشاد استاد ایرج افشار، یادگار ماندگاری که به فرهنگ ایرانی و عرصۀ کتاب‌شناسی و فهرست‌نگاری ملی تعلق دارد، یاری برسانند.»

🔻علاقه‌مندان برای تهیۀ جلد چهاردهم «فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی (مجلّه‌ها و نشریه‌ها: ١٣٩٩-١۴٠٠)» که در ١١٠۶ صفحه، با شما
رگان ٢٠٠ نسخه و به‌بهای یک میلیون و ٨۵٠ هزار تومان منتشر شده است، می‌توانند از راه‌های زیر اقدام کنند:

📍مراجعۀ حضوری به فروشگاهِ انتشارات مرکز به نشانی تهران- نیاوران، کاشانک، شمارۀ ۲۱۰

📍مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به نشانی store.cgie.org.ir

📍تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفن‌های ۰۲۱۲۲۲۹۷۶۷۷ و ٠٩١٢٣٩٣١٨٣۶
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

30 May 2026 12:40

انتشار جلد دوم «فهرست مقالات فارسی (مجموعه‌ها) ١٣٩١-١٣٩٧»

♦️دبا: جلد دوم «فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی (مجموعه‌ها: یادنامه‌ها؛ ارج‌نامه‌ها؛ جشن‌نامه‌ها؛ کنگره‌ها؛...) ١٣٩١-١٣٩٧» با بنیادگذاری ایرج افشار، به کوشش عباس مافی و با همکاری پارکوهی هارطونیان از سوی انتشارات مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی) منتشر ‌شد.

🔹کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در فرازی از یادداشت خود بر آغاز این کتاب نوشته است: «مجلد یکم تا ششم فهرست مقالات فارسی شامل مقالات نشریات ادواری و نیز مجموعه‌ها و یادنامه‌ها از سال ١٢٨٨-١٣٧۶ هجری شمسی به همّت شادروان استاد ایرج افشار تدوین و منتشر شد. نظر آن شادروان این بود که تدوین و انتشار این فهرست از سوی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی تداوم بیابد و در عین حال مشخصات مقالات مجموعه را، افزون بر همۀ نشریه‌های مرتبط، در بر بگیرد. مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی هم کوشید این نظر استاد افشار را عملی کند. مجموعۀ این مشخصات بسیار گسترده است و گروه راهبردی تصمیم گرفت فهرست‌نویسی مقالاتِ نشریه‌های ادواری از فهرست‌نویسی مقالات مجموعه‌ها جدا شود. استاد افشار در همان هنگام تدوین فهرست مقالات مجموعه‌ها را به ‌آقای عباس مافی، از همکاران دیرین خود در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران و از همکاران کنونی کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی سپرد. با تصویب گروه راهبردی و مدیر مرکز، خانم پارکوهی هارطونیان، از کتاب‌داران و فهرست‌نگارانِ با سابقۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران و این مرکز، هم به همکاری با این طرح دعوت شدند. مجلد نخست از ١٣٧٧-١٣٩٠ش دربرگیرندۀ مشخصات ٢۵١٨٨ مقاله منتشر شد؛ اکنون مجلد دوم فهرست مقالات فارسی در مجموعه‌ها و یادنامه‌ها تقدیم علاقه‌مندان می‌شود.»

🔸عباس مافی، گردآورندۀ این اثر نیز در بخشی از مقدمۀ خود آورده است: «سرانجام جلد دوم فهرست مقالات فارسی در زمینۀ تحقیقات ایرانی، شامل مشخصات مقالات کتاب‌های مجموعه‌ها (یادنامه‌ها؛ ارج‌نامه‌ها؛ جشن‌نامه‌ها؛ کنگره‌ها و...) مربوط به سال‌های ١٣٩١ تا ١٣٩٧، با فاصله نه‌چندان مناسب با جلد پیش چاپ و منتشر گردید. در این جلد ١٠۴٨٨ مقاله از ۴٠٨ مجموعه کتاب استخراج و فهرست‌برداری موضوعی شده است.»

🔻علاقه‌مندان برای تهیۀ جلد دوم «فهرست مقالات فارسی (مجموعه‌ها: یادنامه‌ها؛ ارج‌نامه‌ها؛ جشن‌نامه‌ها؛ کنگره‌ها؛...) ١٣٩١-١٣٩٧» که در ١٠٢۴ صفحه، با شمارگان ٢٠٠ نسخه و به‌بهای یک میلیون و ٧۵٠ هزار تومان منتشر شده است، می‌توانند از راه‌های زیر اقدام کنند:

📍مراجعۀ حضوری به فروشگاه انتشارات مرکز به نشانی تهران- نیاوران، کاشانک، شمارۀ ۲۱۰

📍مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به نشانی store.cgie.org.ir

📍تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفن‌های ۰۲۱۲۲۲۹۷۶۷۷ و ٠٩١٢٣٩٣١٨٣۶
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

26 May 2026 06:18

گزارش تصویری آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی
شمارهٔ (۲)
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

26 May 2026 06:14

برگزاری آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی

♦️دبا: آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» با عنوان «راویِ حکیمِ طوس»، عصر یک‌شنبه، سوم خرداد در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.

🔹در این مجلس «کاظم موسوی بجنوردی»، رئیس مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی گفت: او از هنگامی‌که شاهنامه را همچون هدف زندگی خود برگزید، تا واپسین‌دم کوشید با توجه به نسخه‌های معتبر و ‌قابل استناد شاهنامه و مطالعات و بررسی‌های جانبی، از پژوهش‌های زبانی و لغوی تا تحقیقات حماسی و اسطوره‌ای، شاهنامه را تا حد ممکن، برکنار از انبوه تحریفات و تصرفات کاتبان و ابیات الحاقی به دلبستگان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی عرضه کند.

🔸«ژاله آموزگار»، عضو شورای عالی علمی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در این برنامه گفت: خوشبختانه این سعادت را داشت که در دوران زندگی‌اش قدرش شناخته شده بود و کار و تلاش‌هایش مورد توجه نخبگان پیر و جوان دوستش داشتند و از شهرت نیک فرهنگی برخوردار بود، صادقانه تمام عمرش به ایران اندیشید و در راه اعتلای آن کوشید.

🔸سپس «علی‌اشرف صادقی»، عضو شورای عالی علمی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی اظهار کرد: گمان نبرید که کار تصحیح شاهنامه تمام شده است و سال‌ها ادامه خواهد یافت و زوایا و مکاتب ادبی و روان‌شناختی و جامعه‌شناختی و تاریخی و جغرافیایی بررسی خواهد شد.

🔸«سجّاد آیدنلو»، استاد ادبیات دانشگاه پیام نور ارومیه نیز در پیامی تصویری آثار خالقی را بر چهار بخش تقسیم کرد و به تشریح آن پرداخت.

🔸سخنران بعدی «مهدی علیایی‌مقدّم»، مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران بود که اظهار کرد: خالقی مطلق الگو و انگاره‌ای استثنایی و نادر در تحقیقات ایرانی است که از ابتدا می‌دانست می‌خواهد چه کند و نیم قرن همان کار را کرد و موفق هم بود.

🔸«محمّد افشین‌وفایی»، مدیرعامل بنیاد موقوفات افشار گفت: افسوس که در روزهای پایانی سال گذشته، و در میان بحران‌های فراگیری که ایران کهن را درگیر مشکلاتی جدید کرده بود، غمی بر غم‌ها افزوده شد و عمر پربار استاد جلال خالقی مطلق به پایان رسید. هرچند تحقیقات و کارهای درخشان خالقی خود چندین عمر را دربرمی‌گیرد و او نیز تمام همت و توان خود را مصروف شاهنامه و شاهنامه‌پژوهی کرد، این فقدان دریغ‌انگیز ما را از ادامۀ پژوهشهای درخشان آن محقق دانشمند و ایران‌دوست محروم ساخت.

🔹در پایان این مجلس «سهیل محمودی»، شاعر چند رباعی‌ وطنی خود را خواند و نیز سخنرانی ایرج افشار در مجلس رونمایی شاهنامۀ جلال خالقی مطلق در نوزدهم تیر ۱۳۸۶ و فیلم مستند به نمایش درآمد.
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

19 May 2026 10:43

«راوی حکیم طوس»؛ آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

▪️دبا: آیین یادبود زنده‌یاد دکتر جلال خالقی مطلق، عضو فقید شورای عالی علمی مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی با عنوان «راوی حکیم طوس» برگزار می‌شود.

▪️در این مجلس کاظم موسوی بجنوردی، ژاله آموزگار، علی‌اشرف صادقی، سجّاد آیدنلو (تصویری)، محمّد افشین‌وفایی، مهدی علیایی‌مقدّم سخن خواهند گفت و نیز سخنرانی ایرج افشار و فیلم مستندی ساختۀ سهام‌الدّین بورقانی به نمایش درخواهد آمد.

▪️این مراسم یک‌‌شنبه، سوم خرداد، ساعت ١۵ در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تالار امیرالمؤمنین (ع) به نشانی نیاوران، کاشانک برگزار خواهد شد.
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

19 May 2026 05:54

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

17 May 2026 11:13

حضور «محمدرضا شفیعی کدکنی» در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

♦️دبا: «محمدرضا شفیعی کدکنی» صبح دیروز (شنبه، ۲۶ اردیبهشت) در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی حضور یافت و با «کاظم موسوی بجنوردی»، رئیس این مرکز دیدار و گفت‌وگو کرد.

🔹در این جلسه موسوی بجنوردی دربارۀ روند پیشرفت دانشنامه‌هایی که در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در حال تهیه و تدوین است توضیحاتی داد و گفت: بیش از یک دهه است ریالی از دولت بودجه‌ نگرفته‌ایم اما با تمام مصائب و مسائل کوشیده‌ایم و چراغ این مؤسسه را روشن نگه‌داشته‌ایم.

🔹شفیعی کدکنی نیز با تمجید از عملکرد این مرکز اظهار کرد: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی کار بسیار عظیمی است که اگر بخواهم دربارۀ آن صحبت کنم خود کتابی می‌شود؛ کار شما واقعاً برای ایران ارزشمند است.
او در ادامه به بیش از پنجاه سال سابقۀ رفاقت خود با «احمد مسجدجامعی» اشاره کرد و قائم‌مقام مرکز با این توصیف افزود: در دوره‌ای که در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران درس می‌خواندم، در سال ۱۳۵۶ نشریۀ دانشجویی با نام «فلق» منتشر می‌کردیم، و استاد برای ما مقاله‌ای با عنوان «ادبیات و اجتماع» نوشت که ترجمه‌ای از فصل نهم کتاب «نظریۀ ادبیات» اثر رنه وِلِک و اوستن اورِن بود. این نشریه در گنجینۀ اهدایی دکتر شفیعی کدکنی به مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیست و من آن را به مجموعۀ ایشان اهدا می‌کنم.

🔸سپس «مسعود جعفری جزی»، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به روز پاسداشت زبان فارسی و بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، خبر داد که مقالات و یادداشت‌های استاد دربارۀ فردوسی و شاهنامه با حجم تقریبی ۳۰۰ صفحه در دست تدوین و آماده‌سازی برای انتشار است.

🔸شفیعی کدکنی در این برنامه که همسر، همایون حاجی‌خانی، مسعود جعفری جزی و محمدرضا شفیعی همراهی‌اش می‌کردند، از مجموعۀ اهدایی خود به کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی دیدن کرد. او ضمن تورق پایان‌نامۀ دکترایش که به راهنمایی پرویز ناتل خانلری، با عنوان «صور خیال در شعر فارسی از آغاز تا پایان قرن پنجم» از آن دفاع کرده بود، گفت: دیدن دوبارۀ این یادداشت‌ها و کتاب‌ها برای من خیلی نشاط‌آور بود و خاطرات را یادآوری کرد.

♦️این گنجینۀ نفیس و وزین در اردیبهشت ۱۳۹۰ اهدا شد و تا کنون ۱۱هزارو۱۹۲ جلد کتاب و نشریه، همراه یادداشت‌های شخصی و اسناد و مدارک او محفوظ، و در قالب یک مجلد در کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ثبت و فهرست شده است.
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

16 May 2026 06:11

مظلومِ شاهنامه
♦️دبا: «سیاوَش» پاک‌ترین و مظلوم‌ترین شخصیّت در حماسۀ ملّی ایران است. در بیست‌وپنجم اردیبهشت، روز بزرگ‌داشت حکیم فردوسی و پاس‌داشت زبان فارسی، مدخلی دراین‌باره در دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران نوشتۀ فرزاد قائمی را در پی می‌خوانیم.

🔹«روزی طوس و گودرز و گیو از نخجیرگاهی نزدیک مرز توران دختری زیبا از خویشان گرسیوز، برادر افراسیاب، را به درگاه کاووس آوردند. شاه بر او شیفته شد و وی را به زنی گرفت. از این پیوند، فرزندی زیبا و فرهمند پدید آمد که شاه پرورشش را به رستم واگذار کرد. رستم هنرهای رزم و بزم و آیین مردی و مهی را به او آموخت. سالها بعد، وقتی رستم شاهزادۀ جوان را به درگاه باز‌آورد، سودابه، نامادری او، عاشق سیاوش شد و از ناپسری‌اش وصال خواست؛ اما سیاوش پاک‌دامن او را از خود راند. سودابه کینۀ سیاوش را به دل گرفت و او را نزد پدر به خیانت متهم کرد. به دستور کاووس بین این دو، «وَر» گرم برگزار شد. سودابه از رفتن به کام آتش تن باز‌زد، اما سیاوش به‌سلامت از میان آتش گذشت و بی‌گناهی‌اش آشکار شد.

🔸در این هنگام، بار دیگر افراسیاب به ایران تاخت و سیاوش برای دور‌شدن از دربار به مقابلۀ او رفت و سپاه توران را شکست داد و سرانجام درخواست صلح افراسیاب را پذیرفت؛ اما کاووس پسر را به ترس و ضعف متهم کرد. سیاوش که از بهتان پیشین هنوز آزرده بود، رنجید و راهی مرز توران شد. افراسیاب و پیران ویسه از او پذیرایی باشکوهی کردند. افراسیاب به اصرار پیران ــ اگر‌چه در دل از این کار هراس داشت و با وجود پیش‌گویی ستاره‌شماران ــ دختر خود فریگیس (که در بیشتر نسخ شاهنامه به فرنگیس مصحّف شده است) را به پیوند سیاوش درآورد. اقبال مردمان به سیاوش پیوسته بیشتر می‌شد، تا اینکه سیاوش به ختن رفت و در خارستانی خشک شارستانی آباد بنا کرد؛ فردوسی از آن به سیاوش‌گرد تعبیر می‌کند. کامرانی، اقبال مردم و محبوبیت سیاوش نزد افراسیاب رشک گرسیوز را بر‌انگیخت و سرانجام بر اثر غرض‌ورزیهای گرسیوز، افراسیاب دستور کشتن سیاوش را داد. در برخی از نسخه‌های شاهنامه و نیز در روایتهای شفاهی آمده است که از خون سیاوش درختی بر زمین رویید که پرسیاوشان نامیده شد. با رسیدن خبر قتل سیاوش به ایران، رستم به خون‌خواهی او برپا می‌خیزد؛ ابتدا سودابه را می‌کشد و سپس به توران لشکر می‌کشد و آنجا را ویران می‌کند.»

▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ۴۴١ تا ۴۴۵ از جلد پنجم دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران و هم‌چنین نسخۀ الکترونیک آن را در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/fa/article/257780
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

16 May 2026 06:10

امضای تفاهم‌نامۀ همکاری میان مرکز دائرة‌‌المعارف بزرگ اسلامی و سازمان نقشه‌برداری کشور

🔹دبا: تفاهم‌نامۀ همکاری میان مرکز دائرة‌‌المعارف بزرگ اسلامی و سازمان نقشه‌برداری کشور، با حضور کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز و اسکندر صیدایی، رئیس سازمان صبح سه‌شنبه، ۲۲ اردیبهشت به امضا رسید.

♦️متن کامل گزارش این دیدار را در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/fa/news/286869
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

21 June 2026 05:51

گزارش تصویری نشست بهارهٔ شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (۱)
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

14 June 2026 11:17

آخرین حدِّ بلادِ اسلام

♦️دبا: «تِفْلیس» شهر و استانی در جمهوری گرجستان است که مرکز سیاسی، اداری، اقتصادی، فرهنگی و علمیِ آن جمهوری محسوب می‌شود. در ادامه مدخلی دربارۀ این شهر در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی نوشتۀ زنده‌یاد عنایت‌الله رضا را می‌خوانیم.

🔹«جغرافی‌نویسان مسلمان به تفاوت شهر تفلیس را بعضی به ارمنستان، و برخی دیگر به اران و گرجستان منسوب دانسته‌اند. یعقوبی تفلیس را شهری در ارمینیه نوشته است. ابن خردادبه، ابن فقیه، باکیخانف و گروهی از مؤلفان تفلیس را شهری در ارمینیۀ اولى یا ارمنستان بزرگ دانسته‌اند. اصطخری، ابن حوقل، مقدسی، قزوینی، رازی و گروهی از مؤلفان تفلیس را شهری در اران نوشته‌اند. یاقوت تفلیس را شهری میان ارمینیۀ اول و دوم، و ابن عبدالمنعم حمیری آن را ابتدای مرز ارمینیه دانسته است. بعدها جغرافی‌نویسان مسلمان از تعلق تفلیس به گرجستان یاد کرده‌اند. ابوالفدا تفلیس را شهری از گرجستان، و حمدالله مستوفی آن را دارالملک ابخاز و گرجستان ذکر کرده است.

🔸بعضی بنای شهر تفلیس را به خسرو انوشیروان، و برخی به فیروز، پادشاه ساسانی منسوب دانسته‌اند. ابودلف که در سدۀ ۴ق/ ۱۰م می‌زیسته، تفلیس را آخرین حدّ بلاد اسلام خوانده است. تفلیس در جریان فتوح مسلمانان مدتی در تصرف بنی امیه، و سپس بنی عباس بود. در این شهر مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در کنار یکدیگر می‌زیستند. به نظر می‌رسد که تا حدود سال ۵۰۰ق/ ۱۱۰۶م شعائر اسلامی در آنجا همچنان پابرجا بوده، و از مسجدجامع شهر محافظت می‌شده است. همچنین در همه‌جا مساجد شهر دایر بوده، و در آنها به بانگ بلند اذان می‌گفته‌اند و کسی مانع آن نبوده است.

🔹درنتیجۀ پژوهشهای باستان‌شناسان آثار متعددی به دست آمده که مؤیدِ وجود انسان در کرانه‌های رود کر و محدودۀ تفلیس در هزاره‌های ۶-۵ق‌م است. از هزاره‌های ۴-۳ق‌م انسانهایی در این نواحی سکنا گزیدند. محققان به وجود راه بازرگانی در اراضی تفلیس طی سدۀ ۲ق‌م اشاره کرده‌اند. از مسکوکات کشف شده چنین برمی‌آید که در سده‌های ۱ و ۲م گروههایی‌ از مردم در محدودۀ تفلیس می‌زیسته‌اند.»

▫️ متن کامل این نوشتار را در صفحات یک تا ١٨ از جلد شانزدهم دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/Fa/article/224335/%D8%AA%D9%81%D9%84%DB%8C%D8%B3
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

07 June 2026 08:18

معیارِ ادای احترام یا خلافِ آن

♦️دبا: «قِلْیان، قَلیان/ غِلیان»، وسیله‌ای برای دود‌کردن تنباکو، متشکل از مخزن آب شیشه‌ای یا سفالی، متصل به لوله‌ای چوبی یا فلزی که بالای آن آتشدانی قرار دارد و با مکیدن نی لوله‌ای، که به میانۀ قلیان متصل است، می‌توان دود ناشی از دود‌کردن تنباکو را به ریه هدایت کرد.
در ادامه فرازی از مدخلی دراین‌باره در دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران تحریر سلیم سلیمی موید را می‌خوانیم.

🔹«در دورۀ قاجار، اگر میهمان قلیان همراه نداشت، میزبان قلیان خود را به او تقدیم می‌کرد؛ ولی اگر مقام میزبان بالاتر از میهمان بود، میهمان از قبول قلیان امتناع می‌کرد و قبول‌کردن آن نوعی توهین به میزبان محسوب می‌شد. در تهران، هنگام دیدار یا معامله، نخستین قلیان به میهمان تعارف می‌شد و این کار نشانۀ خوشامدگویی از سوی میزبان بود. قلیان دوم و سوم نشانۀ آن بود که وقت خداحافظی میهمان رسیده است. اگر پس از قلیان، پیاله‌ای چای و سپس پیاله‌ای قهوه تعارف می‌شد، نشانۀ لطف، احترام و دوستی بود. اگر قلیانی تعارف نمی‌شد و میزبان عذرخواهی می‌کرد که قلیانی ندارد، نشانۀ آن بود که از دیدار میهمان راضی نیست. در میهمانیها، شخصیتهای صاحب‌مقام خودشان خواهان سومین قلیان می‌شدند تا به همراهان هشدار بدهند که برای ترک مجلس آماده شوند؛ در غیر‌این‌صورت، هرگاه فردی در خانۀ غریبه‌ای خود به خدمه سفارش قلیان می‌داد، نشانۀ گستاخی و غرور بود. اعضای خانواده در حضور رئیس خانواده حق کشیدن قلیان نداشتند، مگر آنکه او به آنها اجازه‌ می‌داد.

🔸هنگام خواستگاری، نحوۀ تعارف قلیان از سوی عروس به خواستگاران بسیار مهم بود و از شروط پذیرش محسوب می‌شد. اگر قلیان با احترام و عزت بیشتری تعارف می‌شد، نشان از سلیقه و آداب‌دانی عروس بود؛ ولی اگر قلیان جنب، خشک، کم‌دود یا پردود بود و تروتازه نبود، در نپذیرفتن عروس تأثیر می‌گذاشت. در میهمانیها، یکی از نشانه‌های اصلی مراتب اجتماعی افراد تقدم و تأخر تعارف قلیان بود. برخی برای اینکه شأن پایینشان مشخص نشود، به نحوی وارد می‌شدند که نخستین قلیان آورده‌شده به دستشان برسد. بسیاری نیز پیش از ورودشان قلیان‌چاق‌کن می‌فرستادند یا او را همراه خود می‌آوردند. زمان ناصرالدین شاه، قلیان افراد مذهبی را پیش از سایرین به مجلس می‌آوردند و باقی اشراف و اعیان، بسته به جایگاه اجتماعی و سیاسی، قلیان می‌کشیدند.»

▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ٣٠٩ تا ٣١۶ از جلد هفتم دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران و هم‌چنین پیوند آن در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/fa/article/273066/%D9%82%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%86
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

03 June 2026 21:58

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

03 June 2026 10:20

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

01 June 2026 14:36

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

31 May 2026 11:01

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

30 May 2026 12:40

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

26 May 2026 06:16

گزارش تصویری آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی
شمارهٔ (۱)
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

22 May 2026 15:30

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

19 May 2026 05:54

*حجّة‌الحقِّ روزگار*

♦️دبا: «خَیّامِ نیشابوری» فیلسوف، ریاضی‌دان، منجّم، پزشک و شاعر قرن‌های ۵ و ۶ ق است و بیست‌وهشتم اردیبهشت روز بزرگ‌داشت او. در ادامه بخشی از مدخلی دربارۀ او نوشتۀ حسین معصومی همدانی، یونس کرامتی و علی میرافضلی در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی را می‌خوانیم.

🔹«همۀ مآخذ نام او را عمر، و شهرت او را خیامی یا خیام نوشته‌اند، اما از شیوۀ اشاره به او در شعر برخی از شاعران که نزدیک به زمان او می‌زیسته‌اند، و برخی از متون عربی قرن ۶ ق پیدا ست که اندکی پس از مرگ، و شاید در زمان زندگی، در نوشته‌های فارسی‌ بیشتر به «عمر خیام» و در نوشته‌های عربی بیشتر به «عمر الخیامی» عَلَم بوده است.

🔸کنیۀ او در آثارش (مثلاً در آغاز الجبر و المقابلة) و دیگر منابع کهن «ابوالفتح» آمده و برخی آن را «ابوحفص» ذکر کرده‌اند که کنیۀ بسیاری از مشاهیری است که عمر نام داشته‌اند. در معدودی از منابع نیز «عمر بن الخیام» نامیده شده است. القاب حجة‌الحق و امام نیز دربارۀ او در متون کهن آمده است، اما برخلاف لقب اول که پیش از او بر یکی ـ دو تن از فیلسوفان، ازجمله ابن‌سینا و حسام‌الدین سالار اطلاق شده، لقب امام در زمان او بسیار رایج بوده و به‌هیچ‌روی بر منزلت دینی شخص دلالت نمی‌کرده است.

🔹تاریخ مرگ خیام معلوم نیست. عمدۀ اختلاف هم به‌سبب اختلافی است که در قرائت واژه‌ای در نسخه‌های خطی چهارمقاله وجود دارد. نظامی عروضی می‌گوید که در ۵۳۰ ق / ۱۱۳۶ م بر سر گور خیام رفته است. هنگام این رویداد در برخی نسخه‌ها «چهار» و در برخی دیگر «چند» سال پس از مرگ خیام آمده است. اگر این واژه را «چهار» بخوانیم، مرگ خیام در ۵۲۶ می‌شود، اما اگر آن را «چند» بخوانیم، تاریخی از آن برای مرگ خیام به دست نمی‌آید. بااین‌حال چنین می‌نماید که خیام تا ۵۱۶ ق / ۱۱۲۲ م زنده بوده است، زیرا احتمالاً ملاقات خیام با امیر کاکویی یزد در این سال بوده است. به‌هرحال، هیچ‌یک از منابع کهن به اینکه خیام جزو «معمّرین» بوده یا در کهن‌سالی درگذشته، اشاره نکرده است، درحالی‌که اگر تاریخ ولادت او پیش از ۴۴۰ ق و تاریخ درگذشت او پس از ۵۲۰ ق بود، معمولاً باید به عمر زیاد او اشاره می‌کردند.»

▫️متن کامل این نوشتار را در صفحات ۳۰۵ تا ۳۲۷ از جلد بیست‌وسوم دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی و هم‌چنین نسخۀ الکترونیک آن را در تارنمای مرکز بخوانید:
http://www.cgie.org.ir/fa/article/245214
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

17 May 2026 20:08

فروش ویژۀ انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی

🔸دبا: انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، هم‌زمان با نمایشگاه مجازی کتاب تهران، منشورات خود را با ٢٠ درصد تخفیف به اهالی فکر و فرهنگ تقدیم می‌کند.

🔹این فروش ویژه که از امروز دوشنبه، بیست‌وهشتم اردیبهشت آغاز شده و تا چهارشنبه، ششم خرداد ادامه خواهد داشت، شامل تمام کتاب‌های مرکز خواهد بود.

🔻علاقه‌مندان برای تهیۀ کتاب‌های مرکز با این تخفیف ویژه، می‌توانند از راه‌های زیر اقدام کنند:

📍مراجعۀ حضوری به خانۀ کتاب دِبا (کتاب‌فروشی مرکز) به‌نشانی تهران- میدان شهید باهنر (نیاوران)، خیابان شهید پورابتهاج، نرسیده به سه‌راه آجودانیه، شمارۀ ۲۱۰

📍مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به‌نشانی
‏store.cgie.org.ir

📍تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفن‌های ٠٢١٢٢٢٩٧۶٧٧ و ٠٩١٢٣٩٣١٨٣۶
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

17 May 2026 11:12

حضور «محمدرضا شفیعی کدکنی» در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

16 May 2026 06:11

@cgie_org_ir

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى

16 May 2026 06:06

حضور مدیرعامل خبرگزاری ایرنا در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی

🔹دبا: حسین جابری ‌انصاری، مدیرعامل خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، بعدازظهر دوشنبه، ۲۱ اردیبهشت با حضور در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، با كاظم موسوى‌ بجنوردى، رئیس و تنی‌چند از اعضای شورای عالی علمی این مؤسّسه دیدار کرد.

♦️متن کامل گزارش این دیدار را در تارنمای مرکز بخوانید:
https://www.cgie.org.ir/fa/news/286868
@cgie_org_ir