256
Пішу цікавосткі пра рознае. Адзіны аўтар @sabaczka
У Грэцыі жанчына заразілася лярвамі мухі і вычхнула іх
Апісаны ў часопісе Emerging Infectious Diseases клінічны выпадак можа сьведчыць як пра выключнае супадзеньне акалічнасьцяў, так і пра пачатак эвалюцыйнай адаптацыі авечага гізу да чалавека ў якасьці гаспадара.
58-гадовая жанчына працавала на прыродзе паблізу авечага выгану ў верасьні мінулага году, калі заўважыла мух, якія кружылі вакол яе. Прыкладна праз тыдзень пасьля гэтага жанчына адчула боль у вобласьці верхняй сківіцы, а яшчэ праз 2-3 тыдні дадаўся і кашаль. Што праўда, па дапамогу жанчына зьвярнулася толькі пасьля таго, як вычхнула некалькі лярваў невядомага віду. Аглядзеўшы пацыентку, лярынголяг выцягнуў з пазухі яшчэ 10 лярваў на розных стадыях разьвіцьця й адзін капшучок (стадыя, зь якой фармуецца дарослая асобіна). Як потым высьветлілася, лярвы належалі да віду Oestrus ovis (авечы гіз).
Звычайна гэты від вусякоў адкладае лярваў у ноздры авечак, дзе яны паступова мігруюць у блізкія пазухі й разьвіваюцца да трэцяй стадыі, пасьля чаго вяртаюцца ў ноздры й чакаюць, пакуль жывёла іх вычхне. Выпадкі заражэньня людзей вядомыя, аднак лярвы звычайна гінуць на першай стадыі разьвіцьця, бо ў носе чалавека ўмовы неспрыяльныя. Аднак у людзей з аслабленым імунітэтам разьвіцьцё лярваў можа дайсьці й да трэцяй стадыі. А вось капшучок знайшлі ўпершыню, раней такое ўважалася біялягічна немагчымым сцэнарам.
Аўтары мяркуюць, што ключавую ролю ў апісаным выпадку маглі адыграць скрыўленьне насавой перагародкі ў пацыенткі, інтэнсіўнасьць заражэньня й іншыя невядомыя фактары. Аднак яны не выключаюць і альтэрнатыўнага тлумачэньня: выпадак можа сьведчыць пра раньні этап эвалюцыйнай адаптацыі O. ovis да завяршэньня жыцьцёвага цыклю ў чалавечым арганізьме.
Штодзённы прыём полівітамінных дадаткаў крыху запаволіў старэньне
Ці могуць звычайныя полівітамінныя дадаткі запавольваць старэньне – пытаньне, якое ўжо даўно выклікае гарачыя спрэчкі сярод навукоўцаў. Аднак у новым рандамізаваным дасьледаваньні, аўтары знайшлі прыкметы таго, што штодзённы прыём полівітамінна-мінэральнага комплексу можа крыху запаволіць біялягічнае старэньне арганізму.
Навукоўцы прааналізавалі зьвесткі амаль тысячы чалавек сярэднім века каля 70 гадоў. На працягу двух гадоў частка зь іх штодзённа прымала полівітамінныя дадаткі, а частка – плацэба. Ацэнку старэньня ладзілі з дапамогай эпігенэтычных гадзіньнікаў – гэта такія мадэлі, якія па зьменах у ДНК крыві ацэньваюць тэмпы біялягічнага старэньня.
Аказалася, што ў тых, хто прымаў вітаміны, старэньне адбывалася крыху павольней: за год «гадзіньнік» адставаў на 0.11 – 0.21 году (умоўна +50 дзён да працягласьці жыцьця). Паводле ацэнак, такія зьмены могуць адпавядаць 3-7% зьніжэньню рызыкі разьвіцьця рака цягам наступных 10 гадоў. Таксама дасьледнікі адзначылі невялікія паляпшэньні ў паказьніках запаленьня й кагнітыўных функцый.
Аўтары назвалі такія вынікі «абнадзейлівымі», але падкрэсьлілі, што яны пакуль не азначаюць рэальнага падаўжэньня ці паляпшэньня якасьці жыцьця, або выразнага зьніжэньня рызыкі захворваньняў. Дасьледаваньне ахапіла адносна невялікую групу людзей і працягвалася толькі два гады. Да таго ж, «эпігэнэтычныя гадзіньнікі» ёсьць прагнастычнай мадэльлю, заснаванай на статыстычных сувязях у ДНК, а не прамым вымярэньне старэньня.
Адна доза прэпарату для пахудзеньня справакавала цяжкую хваробу цягліц у пажылой амэрыканкі
Амэрыканскія лекары апісалі ў BMJ Case Reports рэдкі выпадак цяжкага паражэньня цягліц у пацыенткі, якая аднаразова прымяніла сэмаглютыд – прэпарат з групы аганістаў рэцэптара глюкагонпадобнага пэптыду-1. На працягу наступных чатырох месяцаў у жанчыны зьявілася моцная слабасьць, а таксама праблемы з голасам і глытаньнем.
Пацыентцы было каля 60 гадоў. Яна мела атлусьценьне, тлушчавую хваробу печані, павышаны артэрыяльны ціск і гіпатэрыёз. Праз праблемы зь печаньню жанчыне прызначылі сэмаглютыд і яна атрымала падскурную іньекцыю 0.25 мг прэпарату. Цягам колькіх гадзін пасьля ўколу ў пацыенткі разьвілася моцная млоснасьць і ваніты, а празь яшчэ два дні яе шпіталізавалі з задышкай, нырковай нястачай і парушэньнямі абмену рэчываў.
Спачатку прыкмет сурʼёзнага пашкоджаньня цягліц не заўважылі, таму пацыентку хутка выпісалі. Аднак у наступныя месяцы ейны стан паступова пагаршаўся. У выніку жанчына не магла самастойна стаяць або сядзець, а таксама пачала зь цяжкасьцю глытаць ежу і ваду. Паўторнае дасьледаваньне выявіла ў крыві рэзкае павышэньне рэчываў, якія сьведчаць пра разбурэньне мускульных тканак.
Дадатковыя аналізы і біяпсія цягліцы сьцягна паказалі, што ў арганізьме разьвілася рэдкая аўтаімунная хвароба, пры якой імунная сыстэма пачынае атакаваць уласныя цягліцы. Лекары выключылі іншыя магчымыя прычыны і зьвязалі разьвіцьцё хваробы з іньекцыяй сэмаглтыду.
Пацыентку лячылі гармонамі і імуннымі прэпаратамі. Нягледзячы на ўскладненьні падчас тэрапіі, ейны стан паступова палепшыўся, а паказьнікі крыві вярнуліся да нормы. Аўтары адзначаюць, што гэта адзінкавы выпадак, але ён паказвае на неабходнасьць уважліва сачыць за магчымымі рэдкімі пабочнымі эфэктамі падобных прэпаратаў.
Людзі, якія ядуць шмат расьлінных валокнаў, могуць пахваліцца добрым сном
Павелічэньне колькасьці расьлінных валокнаў у рацыёне можа зрабіць сон больш глыбокім, а большая разнастайнасьць расьліннай ежы – дапамагчы хутчэй заснуць. Да такой высновы прыйшла каманда ізраільскіх навукоўцаў, якая зладзіла адно з самых маштабных дасьледаваньняў сувязі паміж штодзённым рацыёнам і якасьцю начнога адпачынку.
У аналіз уключылі больш за 3500 чалавек зь сярэднім векам у 53 гады. Цягам двух дзён удзельнікі і ўдзельніцы фіксавалі ў мабільнай праграме ўсё, што елі цягам дня, а ўначы насілі адмысловыя сэнсарныя прыборы, якія адсочвалі фазы сну, частату біцьця сэрца, дыханьне і ўзровень кіслароду ў крыві. Гэта дазволіла ацаніць, колькі часу людзі праводзяць у розных фазах сну. Дасьледнікі выкарысталі мадэль, якая ўлічвала 25 харчовых фактараў з папраўкамі на век, пол, спажываньне кафэіну, і суадносіла ўсё з атрыманымі паказьнікамі сну і рацыёну.
Аказалася, што тыя, хто спажываў больш за 21 грам абалоніны на дзень, праводзілі на 3.4% больш часу ў глыбокай фазе сну, і на 2.3% менш у лёгкай. У іх таксама фіксавалі крыху ніжэйшую начную частату біцьця сэрца, што паказвае на больш глыбокі адпачынак арганізму. Акрамя таго, людзі, у якіх рацыён меў больш за 5 розных відаў расьліннай ежы, засыналі хутчэй, а іхны пульс таксама быў ніжэй ноччу.
Аўтары мяркуюць, што назіраны эфэкт можа быць наўпрост зьвязаны з працай кішэчнай мікрабіёты: фэрмэнтацыя абалоніны з утварэньнем кароткаланцужковых тлустых кіслотаў зьніжае запаленьне і ўплывае на сыгналы «кішэчнік-мазгі». Ці так гэта – пакажуць рандамізаваныя клінічныя выпрабаваньні.
Кампактны згустак чалавечых нэўронаў, вырашчаных на мікраэлектроднай матрыцы, пагуляў у культавы шутэр Doom. Распрацоўка належыць аўстралійскай кампаніі Cortical Labs, якая ў 2023 годзе прадэманстравала, што «жывы чып» з 800 тысяч нэўронаў можа асвоіць простую гульню Pong. Тады на навучаньне пайшлі гады маруднай працы. Цяпер жа дзякуючы новаму інтэрфэйсу з падтрымкай мовы Python сыстэму навучылі гуляць у Doom прыкладна за тыдзень. Гэта істотны крок у бок больш даступнага праграмаваньня біялягічных вылічальных сыстэм.
Нягледзячы на тое, што навыкі гульні чыпа пакуль далёкія ад чалавечых, ён ужо гуляе лепш за выпадковага гульца. Таксама гэтыя мазгі на чыпе вучацца хутчэй за традыцыйныя мадэлі машыннага навучаньня.
Навукоўцы працуюць над бактэрыямі, якія змогуць зьнішчаць ракавыя пухліны
Канадзкія навукоўцы распрацоўваюць незвычайны падыход да лячэньня раку з дапамогай генэтычна мадыфікаваных бактэрыяў, якія літаральна зьядаюць пухліну знутры. Ідэя заснаваная на ўласьцівасьцях мікраарганізмаў, што выжываюць толькі ў асяродзьдзі без кіслароду. Акурат такія ўмовы пануюць у цэнтры многіх цьвёрдых пухлін, дзе назапашваюцца мёртвыя вузы і практычна няма кіслароду.
У фокусе працы знаходзяцца глебавыя бактэрыі Clostridium sporogenes, якія жывуць выключна ў анаэробных умовах. Споры гэтых мікраарганізмаў трапляюць у пухліну, дзе пачынаюць актыўна размнажацца, сілкуючыся пажыўнымі рэчывамі з пухліннага ядра. Аднак калі бактэрыі дасягаюць участкаў на пэрыфэрыі пухліны, дзе кіслароду трохі болей, яны гінуць, не пасьпеўшы зьнішчыць ракавыя вузы.
Каб мінуць гэтую перашкоду, дасьледнікі ўставілі ў геном бактэрыі ген ад роднаснага віду, які лепей пераносіць кіслародныя ўмовы. Але «бескантрольная ўстойлівасьць да кіслароду» мадыфікаваных C. sporogenes можа несьці небясьпеку для арганізму, бо тады мікробы змогуць разносіцца з крывябегам. Таму ўключаць новую асаблівасьць трэба вельмі дакладна. Для кантролю навукоўцы выкарысталі натуральную сыстэму хімічнай камунікацыі паміж бактэрыямі так, што ген устойлівасьці да кіслароду запускаецца толькі калі колькасьць бактэрыяў у пухліне дасягае пэўнага парогу.
Наперадзе яшчэ шмат працы й праверка эфэктыўнасьці ў даклінічных выпрабаваньнях, але калі падыход спрацуе, гэта адкрые новы кірунак тэрапіі.
Старыя лекі й новая надзея. Віагра можа стаць добрым сродкам у барацьбе з хваробаю Альцгаймэра
Навукоўцы ўсё часьцей шукаюць шляхі да барацьбы з дэменцыяй не ў распрацоўцы «цудадзейнага сродку» з нуля, а ў пераасэнсаваньні ўжо існых лекаў. Напрыклад, каманда навукоўцаў у Вялікай Брытаніі апублікавала вынікі сваіх пошукаў у Alzheimerʼs Research and Therapy, дзе вызначыла тры ўжо вядомыя й правераныя часам прэпараты, якія могуць мець патэнцыял у прафіляктыцы й лячэньні хваробы Альцгаймэра.
Хвароба Альцгаймэра складае больш за палову ўсіх выпадкаў дэменцыі й дагэтуль ня мае эфэктыўнага лячэньня, нягледзячы на дзесяцігодзьдзі актыўнага вывучэньня. Запавольвае пошукі лекаў і тое, што стварэньне новых прэпаратаў займае 10-15 гадоў і каштуе мільярды. Пры гэтым большасьць патэнцыйных кандыдатаў так і не даходзіць да стадыі клінічных выпрабаваньняў. Таму перапрафіляваньне лекаў, калі ўжо вядомы й адносна бясьпечны сродак знаходзіць новае прымяненьне, ёсьць адным з найбольш рэалістычных сцэнароў.
Адмыслоўцы распачалі пошук сярод актуальных лекаў, якія ўплываюць на біялягічныя працэсы, зьвязаныя з Альцгаймэрам, і бясьпечныя для пажылых людзей. Агулам назьбіралася ажно 80 прэпаратаў. Наступны аналіз эфэктыўнасьці й вынікаў дасьледаваньняў на вузах і жывёлах дазволіў вылучыць трох прыярытэтных кандыдатаў.
Самы моцны сыгнал паказала вакцына ад апаясвальнага лішаю Zostavax. Існуе ўсё больш доказаў таго, што вірусныя інфэкцыі й рэакцыі імуннай сыстэмы могуць уплываць на рызыку дэменцыі. Паводле папярэдніх назіраньняў, людзі, якія атрымалі гэтую вакцыну, на 16% радзей сутыкаліся з дэменцыяй. Сама вакцына мае доўгую гісторыю выкарыстаньня й патрабуе толькі 1-2 дозы, што робіць яе найбольш прывабнай для маштабных выпрабаваньняў.
Другім кандыдатам стаў сільдэнафіл, больш вядомы пад брэндам Viagra. Паводле экспэрымэнтаў, ён можа абараняць нэрвовыя вузы, паляпшаць крывябег у мазгах і запавольваць назапашваньне таў-бялку (ключавы маркёр хваробы). Трэцім стаў лек ад бакавога аміатрафічнага склерозу (Riluzole). Ён таксама зьніжаў узровень таў-бялкоў і паляпшаў кагнітыўныя функцыі ў досьледах на жывёлах.
Наступным крокам пошукаў лекаў ад дэменцыі стануць маштабныя выпрабаваньні згаданых прэпаратаў, каб спраўдзіць, ці працуе такіх падыход на людзях. Зрэшты, гісторыя мэдыцыны ўжо ведае ўдалы прыклад перапрафіляваньня лекаў. Згадаць той жа асьпірын, які з абязбольвальнага стаў сродкам для прафіляктыкі інсультаў і інфарктаў.
Навукоўцы з Сынгапуру выявілі ключавы малекулярны мэханізм, які можа аднавіць здольнасьць мазгоў да самаабнаўленьня нават у сталым веку
У дасьледаваньні, апублікаваным у Science Advances, паказана, што транскрыпцыйны фактар DMTF1* адыгрывае ключавую ролю ў падтрыманьні актыўнасьці нэрвовых ствалавых вузаў. Менавіта зь іх разьвіваюцца новыя нэўроны, неабходныя для навучаньня й памяці, але зь векам гэтыя ствалавыя вузы паступова губляюць здольнасьць да самааднаўленьня. Як вынік, у сталых людзей назіраецца выразнае зьніжэньне кагнітыўных функцый.
Дасьледнікі выявілі, што ў «старых» нэрвовых ствалавых вузах узровень DMTF1 даволі нізкі. Аднак штучнае аднаўленьне экспрэсіі гэтага бялку прыводзіла да аднаўленьня рэгенэрацыйнай здольнасьці вузаў. Мэханізм дзеяньня DMTF1 зьвязаны з актывацыяй дапаможных генаў, якія «разьмякчаюць» шчыльна ўпакаваную ДНК і дазваляюць уключыцца генам росту. Без гэтага працэсу ствалавыя вузы ня могуць эфэктыўна дзяліцца й падтрымліваць аднаўленьне мазгавых тканак.
Атрыманыя вынікі адкрываюць пэрспэктывы для распрацоўваньня новых падыходаў да запавольваньня кагнітыўнага спаду. Паводле аўтараў, кропкавае ўзмацненьне актыўнасьць DMTF1 можа стаць асновай для будучых тэрапій, накіраваных на захаваньне памяці й навучальных здольнасьцяў у сталы веку. Што праўда, перад гэтым трэба высьветліць, ці можна бясьпечна стымуляваць гэты мэханізм без рызыкі пабочных эфэктаў.
Бялок DMTF1 (Cyclin D-binding Myb-like transcription factor 1) ёсьць важным транскрыпцыйным фактарам, які ахоўвае геном і нармальнае разьвіцьцё вузаў. Ён рэгулюе адказ вузы на стрэс і пашкоджаньні ДНК, а таксама стрымлівае празьмернае размнажэньне, то бок, перадухіляе зьяўленьне пухлінаў.Читать полностью…
Сьвячэньне мікраплястыку дапаможа выратаваць антарктычную мошку
Нават у самых ізаляваных кутках плянэты плястыкавае забруджваньне стала часткай мясцовых экасыстэм. Міжнародная каманда дасьледнікаў кагадзе выявіла, што адзіны «карэнны» від вусякоў Антарктыды – дробная мошка Belgica antarctica – ужо спажывае мікраплястык. Вынікі працы, апублікаваныя ў Science of the Total Environment, сталі першым сьведчаньнем наяўнасьці мікраплястыку ў целах антарктычных істот.
Лярвы B. antarctica памерам з рысавае зерне жывуць у вільготных імхах і перапрацоўваюць арганіку ў далікатнай глебавай экасыстэме. Лябараторныя экспэрымэнты паказалі, што нават пры высокіх канцэнтрацыях мікраплястыку выжывальнасьць вусякоў не зьніжаецца. Аднак быў выяўлены прыхаваны эфэкт: у лярваў істотна скарачаліся тлушчавыя запасы, што крытычна для выжываньня ў экстрэмальным холадзе. Хоць у дзікай папуляцыі знайшлі пакуль толькі адзінкавыя часьцінкі, гэта выразны сыгнал трывогі.
Зь іншага боку, пакуль тое, што адбываецца зь мікраплястыкам у арганізьме, застаецца ў значнай ступені невядомым. Сучасныя мэтады аналізу патрабуюць разбурэньня тканак і даюць толькі статычны «імгненны здымак» сытуацыі. Каб разьвязаць гэтую праблему, другая група навукоўцаў распрацавала флюарэсцэнтную мэтодыку, якая дазваляе назіраць мікраплястык у рэальным часе.
Замест звычайнага пакрыцьця часьцінак фарбавальнікам, дасьледнікі ўбудавалі флюарэсцэнтныя кампанэнты наўпрост у малекулярную структуру плястыку. Гэтая тэхналёгія дазваляе атрымліваць устойлівае сьвячэньне, якое не зьнікае нават у складаным біялягічным асяродзьдзі. Такі падыход дае магчымасьць адсочваць увесь «жыцьцёвы цыкль» мікраплястыку – ад трапляньня ў арганізм да канчатковага распаду.
Дынамічнае назіраньне дапаможа лепш зразумець, як плястык узаемадзейнічае з вузамі й органамі жывых істот, а таксама ацаніць рэальныя рызыкі для здароўя й экалёгіі.
У лёгкіх жанчыны з 18 стагодзьдзя знайшлі найстаражытнейшы вірус звычайнай прастуды
Навукоўцы ідэнтыфікавалі прастудны вірус, які інфікаваў жыхарку Лёндану каля 250 гадоў таму. Знаходка аказалася найстаражытнейшым пацьверджаным РНК-вірусам чалавека й стала магчымай дзякуючы вывучэньню гістарычных узораў тканак. Такі падыход значна пашырае межы таго, што навука можа даведацца пра мінулыя інфэкцыі.
Генэтычны аналіз паказаў, што ідзецца пра рынавірус, узбуджальнік звычайнай прастуды, ягоная РНК звычайна распадаецца ўжо празь некалькі гадзін пасьля сьмерці. Таксама захоўваньне ўзораў тканак у фармаліне ня толькі разбурае ацалелыя малекулы РНК, а яшчэ ўтварае хаатычную сетку з фрагмэнтаў бялкоў і РНК, таму пра такі тып вірусаў вядома мала.
Дасьледчая каманда з Fred Hutchinson Cancer Center шукала старажытную РНК ў патолягаанатамічных калекцыях Эўропы. Ва ўнівэрсытэце Глазга ім удалося знайсьці ўзоры лёгкіх, захаваныя ў сьпірце: адзін ад жанчыны, якая памерла ў 1770-х гадах, а другі ад нявызначанай асобы, памерлай у 1877-м годзе. Нягледзячы на моцную фрагмэнтацыю – вірусная РНК разьбілася на кавалкі па 20 нуклеатыдаў, хоць уся малекула ў сярэднім складаецца з 1000 – аўтарам удалося сабраць поўны геном рынавірусу з узору 18 ст. і выявіць прыкметы бактэрыяльных інфэкцый дыхальных шляхоў.
Наступнае параўнаньне адноўленага геному з базамі дадзеных паказала, што старажытны вірус належыць да групы чалавечага рынавірусу А й ёсьць вымерлай лініяй, набліжанай да сучаснага генатыпу А19 (тыповы прадстаўнік рынавірусаў). Паводле ацэнак, агульны продак абодвух вірусаў існаваў у 17 ст. Дасьледаваньне таксама дэманструе, што «вільготныя» калекцыі, створаныя да эпохі фармаліну, могуць захоўваць каштоўную малекулярную інфармацыю.
Дрожджы гатовыя да палёту на Марс, а Маску больш цікавы Месяц
Дрожджы аказаліся значна больш устойлівымі да экстрэмальных умоваў, чым меркавалася раней. Індыйскія дасьледнікі паказалі, што гэтыя простыя арганізмы здольныя выжываць пад узьдзеяньнем стрэсаў, падобных да тых, што існуюць на Марсе, уключаючы моцныя ўдарныя хвалі, аналягічныя мэтэарытным ударам, і таксычныя злучэньні з марсіянскага грунту.
У досьледах жывых дрожджаў падвяргалі ўзьдзеяньню ўдарных хваляў хуткасьцю да 1921 м/с, а таксама апрацоўвалі пэрхляратам натру. Нягледзячы на экстрэмальны ціск і хэмічную агрэсію, вузы захоўвалі жыцьцяздольнасьць, хоць іхні рост і запавольваўся. Навукоўцы зьвязваюць гэтую фэнамэнальную ўстойлівасьць з утварэньнем адмысловых рыбануклеапратэінавых кандэнсатаў, якія дапамагаюць абараняць і перабудоўваць мРНК падчас стрэсу.
Атрыманыя вынікі сьведчаць, што падобныя малекулярныя структуры могуць служыць біялягічнымі маркёрамі выжываньня ў пазазямных умовах. Дасьледаваньне падкрэсьлівае патэнцыял дрожджаў як мадэльнага арганізму ў астрабіялёгіі й можа дапамагчы ў распрацоўцы біясыстэмаў для будучых касьмічных місіяў.
Аднак, пакуль навука знаходзіць спосабы выжываньня ў далёкім космасе, прагматыка бярэ сваё. Ілан Маск, які доўгі час лічыў Месяц «несурʼёзнай» мэтай і заклікаў факусавацца выключна на чырвонай плянэце, раптам зьмяніў рыторыку. Нягледзячы на старыя абяцаньні адправіць людзей на Марс недзе каля 2026 году, сёньня SpaceX усё больш засяроджваецца на стварэньні месяцовага гораду. На гэты праект спатрэбіцца як мінімум дзесяцігодзьдзе, што фактычна адсоўвае марсіянскую мару ў няпэўную будучыню.
Мазгі немаўлят аказаліся значна менш хаатычнымі, як уважалася больш за стагодзьдзе. Новыя дасьледаваньні паказалі, што ў першыя тыдні жыцьця дзеці здольныя ўпарадкоўваць візуальны сьвет і лавіць рытм музыкі.
У першым дасьледаваньні аўтары ўпершыню зладзілі фМРТ-сканаваньне больш як сотні 2-месячных немаўлят у стане няспаньня й выявілі, што мазгавая вобласьць, якая адказвае за распазнаваньне абʼектаў, працуе цалкам як ў дарослых. Так, вэтральная зрокавая кара ўжо выразна адрозьнівала катэгорыі — жывёлаў, ежу й побытавыя прадметы, што супярэчыць уяўленьню пра паступовае фармаваньне гэтых здольнасьцяў.
Другое дасьледаваньне паказала, што менш чым праз двое сутак пасьля нараджэньня, мазгі немаўлят могуць сачыць за рытмам музыкі. Навукоцы тут прайгравалі дзецям арыгінальныя й зьмененыя творы Баха, фікусуючы мазгавую актыўнасьць з дапамогай ЭЭГ. Калі парушайся рытм, у мазгах імгненна ўзьнікаў сыгнал зьдзіўленьня, а вось зьмеы мэлёдыяў дзеці не заўважалі. Гэта значыць, што здольнасьць адчуваць рытм разьвіваецца вельмі рана, а вось адчуваньне мэлёдыяў фармуецца пазьней.
Дасьледнікі мяркуюць, што такая асымэтрыя зьяўляецца яшчэ ва ўлоньні: рытмічныя сыгналы, такія як біцьцё сэрца ці рухі маці, добра чутныя плоду, а вось дакладныя вышыні гукаў прыглушаюцца.
Уцёкі ад панікі. Інтэрвальны бег зьменшыў частату і інтэнсыўнасьць панічных атак
Навукоўцы з Унівэрсытэту Сан-Паўлу выявілі, што кароткія інтэнсыўныя прабежкі дапамагаюць змагацца з панічнымі разладамі лепш, чым клясычныя мэтады рэляксацыі. Дасьледаваньне, апублікаванае ў Frontiers in Psychiatry, паказвае, што фізычная актыўнасьць навучае мазгі адэкватна рэагаваць на пачашчанае сэрцабіцьцё й задышку.
Панічныя атакі – гэта ня толькі пачуцьцё страху, але й вострая рэакцыя вэгетатыўнай сыстэмы, якая праяўляецца болем у грудзях, задышкай і высокім пульсам. З часам пацыенты пачынаюць баяцца саміх фізычных адчуваньняў у сваім целе, памылкова ўспрымаючы іх як прыкметы сэрцавых спохватаў альбо сьмерці. Гэта прыводзіць да маларухомага ладу жыцьця й пазьбяганьня любых нагрузак. Каб разарваць гэтае кола, у псыхатэрапіі выкарыстоўваюць наўмыснае правакаваньне цялесных адчуваньняў у бясьпечных умовах.
Цяпер дасьледчая каманда спраўдзіла, як з гэтай задачай дае рады інтэрвальны бег. У экспэрымэнтах бралі ўдзел 102 чалавекі з панічнымі разладамі й агарафобіяй (боязь вялікіх прастораў, натоўпаў). Першая група цягам 12 тыдняў выконвала простыя трэнаваньні: пасьля 15-хвіліннага шпацыру ішоў 30-сэкундны спрынт, а затым яшчэ 15 хвілін хады. Колькасьць інтэрвалаў бегу паступова павялічвалася. Другая група практыкавала прагрэсыўную мускульную рэляксацыю паводле Джэйкабсана (паступовае напружаньне й расслабленьне розных групаў цягліц).
Вынікі паказалі, што бег эфэктыўна зьніжае частату й інтэнсыўнасьць панічных атак. На 24-тыдні назіраньня ў «бегавой» групе паказьнікі трывожнасьці й дэпрэсыі былі істотна ніжэйшымі, чымся ў групе рэляксацыі. Акрамя таго, фізычныя практыкаваньні аказаліся больш зручнымі для пацыентаў/пацыентак, бо іх прасьцей выконваць у грамадзкіх месцах падчас звычайнага шпацыру.
На думку аўтараў, кароткія ўсплёскі высокай фізычнай актыўнасьці прывучаюць арганізм да высокага пульсу падчас бегу, і чалавек перастае ўспрымаць падобныя сымптомы як небясьпечныя падчас панічнай атакі. Гэта дазваляе ня толькі палепшыць псыхічны стан, але й вярнуць людзей да актыўнага жыцьця.
Жанчына прывезла з вандроўкі па Галяпагоскіх астравах нечаканы сувэнір у воку
Падарожжа ў Паўднёвую Амэрыку абярнулася для 26-гадовай жыхаркі Вялікабрытаніі рэдкім клінічным выклікам: прычынай цяжкага каньюнктывіту аказаўся жывы паразыт. Гэты выпадак апісалі дасьледнікі з Чылі ў часопісе Emerging Infectious Diseases. Паводле аўтараў, пацыентка, імаверна, заразілася падчас наведваньня Галяпагоскіх астравоў (Эквадор). Хоць чарвяка выдалілі без ускладненьняў, навукоўцы папярэдзілі, што падобныя інфэкцыі ў рэгіёне могуць быць недаацэненыя.
Па дапамогу жанчына зьвярнулася ў Сантʼяга на дзявяты дзень пасьля зьяўленьня вострага болю, азызласьці й спэцыфічнага адчуваньня руху ў правым воку. Падчас агляду афтальмолягі выявілі ў каньюнктыве падоўжаную рухомую структуру, якую атрымалася выняць вільготным ватным тампонам. Маніпуляцыя прынесла імгненную палёгку, і за некалькі тыдняў пацыентка цалкам ачуняла. Мікраскапічны й генэтычны аналізы пацьвердзілі, што «госьцем» была трыматода Philophthalmus lacrymosus.
Гэтыя плоскія чарвякі маюць складаны жыцьцёвы цыкль: іхнімі канчатковымі гаспадарамі звычайна зьяўляюцца вадаплаўныя птушкі, а прамежкавымі – марскія сьлімакі. Аднак часам паразыты могуць інфікаваць і сысуноў, у тым ліку чалавека (звычайна праз кантакт з заражанай вадой). Інфэкцыі, выкліканыя Philophthalmus, сустракаюцца надзвычай рэдка. Так з 1939 году ў літаратуры зафіксавана ўсяго каля дзясятка выпадкаў. Аўтары мяркуюць, што P. lacrymosus зьяўляецца эндэмікам Галяпагосаў, таму для турыстаў гэты экзатычны «сувэнір» можа быць не такім ужо й выключным.
Азон сапсаваў пах мурашак і прымусіў калёнію нападаць на сваіх
Звычайныя забруджвальнікі паветра, такія як азон і аксыд азоту, здольныя зьмяняць пах мурашак так моцна, што суродзічы пачынаюць атакаваць іх, прымаючы за чужынцаў.
Мурашкі пазнаюць «сваіх» па ўнікальных хэмічных адбітках на целе. Звычайна такія адбіткі ёсьць сумесьсю арганічных злучэньняў, сярод якіх важную ролю адыгрываюць алькены. Аднак выкіды аўтатранспарту й прамысловасьці спрыяюць утварэньню азону, які актыўна ўступае ў рэакцыю з алькенамі й руйнуе іх. У выніку пах вусякоў трансфармуецца, а калёнія больш не пазнае сваіх чальцоў і пачынае агрэсыўна абараняць гняздо ад «інтэрвэнтаў».
Навукоўцы з Інстытуту хэмічнай экалёгіі Макса Плянка пацьвердзілі гэты фэномэн, пратэставаўшы шэсьць відаў мурашак у лябараторных умовах. Дасьледнікі на пэўны час зьмяшчалі асобных мурашак у камэры з рознымі канцэнтрацыямі азону, а потым вярталі ў гняздо. Пасьля маніпуляцыі, мурашы стабільна нападалі на сваіх «азанаваных» суродзічаў, нават калі тыя былі ў камэры зусім кароткі час. Акрамя таго, выявілася, што азон разбурае й іншыя сацыяльныя інстынкты. Напрыклад, дарослыя асобіны Ooceraea biroi пасьля кантакту з газам амаль не даглядалі сваіх лярваў.
Такі «збой камунікацыі» у дзікай прыродзе можа істотна зьніжаць жыцьцяздольнасьць калёній. Гэта ўскосна бʼе па ўсёй экасыстэме, бо мурашкі выконваюць ключавыя функцыі: ад рыхленьня глебы й распаўсюду насеньня, да падтрымкі складаных сувязяў зь іншымі арганізмамі.
У трывожных і агрэсіўных сабак знайшліся агульныя з чалавекам гены паводзінаў
Навукоўцы з Кэмбрыдзкага ўнівэрсытэту выявілі генэтычныя фактары, якія могуць тлумачыць, чаму адны сабакі больш трывожныя, энэргічныя або агрэсіўныя за іншых. У новым дасьледаваньні, апублікаваным у Proceedings of the National Academy of Sciences, яны паказалі, што частка генаў, зьвязаных з паводзінамі залатых рэтрывэраў, таксама ўплывае на эмоцыі і псыхалягічныя рысы ў людзей.
Аўтары прааналізавалі ДНК каля 1300 залатых рэтрывэраў і супаставілі генэтычныя зьвесткі з апісаньнямі паводзінаў сабак, якія іхныя ўладальнікі падрабязна апісалі ў анкетах. У выніку ўдалося выявіць некалькі генэтычных участкаў, зьвязаных з такімі рысамі, як навучальнасьць, узровень актыўнасьці, страх перад незнаёмымі людзьмі і агрэсія ў бок іншых сабак. Калі гэтыя гены параўналі з чалавечымі, высьветлілася, што 12 зь іх таксама зьвязаныя з эмацыйнымі і паводзіннымі асаблівасьцямі чалавека.
Найбольшую ўвагу прыцягнуў ген PTPN1. У сабак ён быў зьвязаны з агрэсіяй да іншых сабак, а ў людзей – з інтэлектуальнымі здольнасьцямі і схільнасьцю да дэпрэсіі. Іншы генэтычны варыянт, які сустракаўся ў рэтрывэраў, схільных баяцца незнаёмцаў, у людзей уплываў на схільнасьць зацыклівацца на непрыемных перажываньнях і жаданьні дасягнуць посьпехаў у адукацыі. Гэта, паводле аўтараў, сьведчыць пра агульныя біялягічныя мэханізмы, якія рэгулююць эмоцыі і паводзіны ў розных відаў.
Прызямляцца на лапы катам дапамагае грудны аддзел хрыбетніцы
Навукоўцы выявілі, што сакрэт знакамітай здольнасьці катоў прызямляцца на лапы зьвязаны зь незвычайнай гнуткасьцю часткі іхняй хрыбетніцы. Дасьледаваньне паказала, што грудны аддзел хрыбетніцы катоў можа круціцца значна мацней, чым ніжні, што дапамагае жывёлам хутка павярнуць цела ў палёце.
Каты даўно вядомыя сваёй здольнасьцю перакручвацца ў падзеньні так, каб прызямліцца на лапы. Трук займае літаральна долі сэкунды, але ягоны мэханізм навукоўцы ня могуць разгадаць ужо каля 100 гадоў. Але ёсьць некалькі гіпотэз.
Паводле першай, арыентавацца лапамі да зямлі катам дапамагае хвост: яны актыўна круцяць ім у адзін бок, а цела пачынае рухацца ў супрацьлеглы. Аднак такое тлумачэньне не цалкам пераканаўчае, бо нават бясхвостыя каты прызямляюцца на лапы. Іншая гіпотэза зьвязвае каціную супэрздольнасьць з асаблівасьцю рухаў усяго цела ката, калі пярэдняя і задняя частка выгінаюцца ў розныя бакі (як у вужа або вусеня). Яшчэ адна гіпотэза мяркуе, што каты спачатку намагаюцца найхутчэй арыентаваць да зямлі пярэднія лапы, а заднія падцягваюцца па інэрцыі.
Каб зразумець, які мэханізм працуе насамрэч, група японскіх дасьледнікаў правяла два экспэрымэнты. Спачатку яны вывучылі хрыбетніцы пяці памерлых катоў і спраўдзілі, наколькі моцна можна скручваць іхныя часткі. Высьветлілася, што грудны аддзел меў у тры разы большы дыяпазон кручэньня, чым паясьнічны.
У другім досьледзе навукоўцы зьнялі на высокахуткасную камэру двух дарослых катоў, якіх акуратна адпускалі з вышыні каля мэтра. Аналіз відэа паказаў, што пярэдняя частка цела заканчвае паварот на дзясяткі мілісэкунд раней за заднюю.
Гэтыя вынікі сьведчаць на карысьць апошняй гіпотэзы, аднак аўтары прызнаюць, што ў рэальнасьці жывёлы, імаверна, карыстаюцца адразу некалькімі мэханізмамі. Каціныя рухі падчас падзеньня занадта складаныя, каб апісаць іх адной простай мадэльлю.
Падчас экспэрымэнтаў навукоўцы заўважылі яшчэ адну цікавую асаблівасьць: абодва каты часьцей пераварочваліся ў паветры ў правы бок. Пакуль незразумела, чаму ўзьнікае такая тэндэнцыя. Магчыма, на гэта ўплывае асымэтрычнае разьмяшчэньне ўнутраных органаў, якое робіць паварот у адзін бок крыху прасьцейшым.
Кошт бясьпекі хатніх гадаванцаў: як таблеткі ад кляшчоў шкодзяць навакольнаму асяродзьдзю
Шырока ўжываная група вэтэрынарных прэпаратаў супраць блох і кляшчоў можа нэгатыўна ўплываць на вусякоў у навакольным асяродзьдзі. Такую выснову склалі францускія дасьледнікі, чыя праца апублікаваная ў часопісе Environmental Toxicology and Chemistry. Ідзецца пра антыпаразытарныя прэпараты клясы ізаксазалінаў. Гэта адносна новыя сродкі, якія з 2013 году ўсё часьцей выкарыстоўваюцца для абароны сабак і катоў. Актыўныя рэчывы тут флюралянер, саролянер і іншыя – яны дзейнічаюць да 3 месяцаў і паступова выводзяцца з арганізму жывёл з калам.
Пэўныя апасеньні наконт згаданых злучэньняў зьявіліся даўно, але тэма асабліва не дасьледавалася. Цяпер навукоўцы паназіралі за 20 сабакамі й 20 катамі, якія атрымлівалі ізаксазалінавыя прэпараты на працягу 3 месяцаў. Аналіз узораў паказаў, што актыўныя рэчывы могуць захоўвацца ў кале даволі доўга. Так пэрыяд паўвывядзеньня складаў ад 15 да 22 дзён, а ў некаторых выпадках сьляды прэпаратаў выяўляліся й пасьля заканчэньня тэрміну дзеяньня прэпарату.
Мадэляваньне экалягічнай рызыкі паказала, што фэкаліі з рэшткамі рэчываў могуць ствараць значную нагрузку для капрафагічных вусякоў (мух, жукоў і некаторых матылёў). Гэтыя арганізмы адыгрываюць важную ролю ў раскладаньні арганічных адходаў, перапрацоўцы пажыўных рэчываў і падтрымцы якасьці глебы. Аўтары адзначаюць, што трапляньне вэтэрынарных прэпаратаў у асяродзьдзе праз экскрэмэнты гадаванцаў можа парушаць гэтыя працэсы й патрабуе далейшага вывучэньня.
Навукоўцы стварылі шакалядны мёд літаральна з адкідаў
Бразыльскія навукоўцы распрацавалі незвычайны прадукт, які абʼядноўвае мёд мясцовых пчол і шалупіньне какава-бабоў, якое застаецца ад вытворчасьці шакаляду. Мёд у гэтым выпадку выступае ня толькі інгрэдыентам, але й натуральным ядомым растворнікам. З дапамогай ультрагуку ён «выцягвае з расьліннай сыравіны біяактыўныя рэчывы, у тым ліку тэабрамін, кафэін і фэнольныя злучэньні з антыаксыдантнымі й процізапаленчымі ўласьцівасьцямі. У выніку атрымаўся прадукт з выразным шакалядным водарам і смакам. Аўтары кажуць, што яго можна спажываць наўпрост або выкарыстоўваць як функцыянальную дабаўку ў харчовай і касмэтычнай прамысловасьці.
Тэхналёгія базуецца на прынцыпах зялёнай хіміі: шалупіньне какава-бабоў, якое звычайна выкідаецца, заліваецца мёдам, у сярэдзіну масы апускаецца стрыжань памерам з асадку й падаецца ультрагук. Такая апрацоўка істотна паскарае экстракцыю, зьніжае патрэбу ў дадатковых растворніках і павышае эфэктыўнасьць працэсу. Таксама ультрагук разбурае сьценкі бактэрыяльных вузаў, што зьніжае мікрабіялягічную нагрузку мёду й павялічвае ягоны тэрмін прыдатнасьці.
Хоць у працы выкарыстоўваўся мёд бразыльскіх пчол, які адрозьніваецца ад мёду эўрапейскіх большай вільготнасьцю й меншай вязкасьцю, працэс можна лёгка адаптаваць пад любы рэгіён.
Генэтычная дэканструкцыя дае шанец на выратаваньне бананаў
Глябальная бананавая індустрыя зноўку атрымала навуковы шанец на выратаваньне. Дасьледнікі з Аўстраліі ідэнтыфікавалі канкрэтны геномны рэгіён, які забясьпечвае ўстойлівасьць да адной з самых небясьпечных формаў панамскай хваробы. Вынікі апублікаваныя ў Horticulture Research і фактычна зьяўляюцца першай дакладнай «генэтычнай дэканструкцыяй» устойлівасьці да інфэкцыі сярод дзікіх бананаў.
Панамская хвароба бананаў – гэта глебавая грыбковая інфэкцыя, якая пранікае ў расьліну праз карані, блякуе транспарт пажыўных рэчываў і выклікае паступовае завяданьне і гібель расьліны. Асаблівая праблема ў тым, што грыбок не бяруць фунгіцыды, а таксама ён можа гадамі захоўвацца ў глебе, што робіць вялікія плошчы зямлі непрыдатнымі для наступных бананавых пасадак. Першыя вялікія страты індустрыя панесла ў 1950-х гадах, калі панамская хвароба амаль цалкам зьнішчыла асноўны экспартны сорт Gros Michel. Ягонае месца заняў вядомы нам зараз Cavendish, які аказаўся крыху больш устойлівым перад грыбком. Але апошнімі гадамі і гэты гатунак бананаў цярпіць ад агрэсіўнага субтрапічнага штаму грыбка TR4.
Паводле дасьледаваньня, крыніцай устойлівасьці можа стаць дзікі дыплёідны банан Calcutta 4. Навукоўцы скрыжавалі яго з уразьлівымі да хваробы дзікімі формамі і атрымалі папуляцыю нашчадкаў, якую потым інфікавалі панамскай хваробай (штам TR4). Пасьля гэтага частка расьлін загінула, а аўтары параўналі іхнія геномы з геномамі ацалелых расьлін. У выніку ўдалося вызначыць, што ўстойлівасьць да хваробы абумоўліваецца пэўным участкам на 5-й храмасоме.
Агулам праект заняў 5 гадоў, бо кожнае пакаленьне бананаў мусіла расьці 12 месяцаў перад тэставаньнем на ўстойлівасьць да хваробы. Вядома, атрыманыя гібрыды ня могуць стаць новым «экспартным» гатункам бананаў, але вынікі праекту дазволяць распрацаваць малекулярныя маркёры, каб сэлекцыянэры маглі адсочваць патрэбную «алель устойлівасьці» ужо на стадыі сеянцаў, без чаканьня сымптомаў.
Назіраньне за птушкамі павялічыла кагнітыўны рэзэрв і запаволіла старэньне мазгоў
Нядаўняе дасьледаваньне паказала, што прафэсійныя бёрдўотчэры ня толькі добра адрозьніваюць птушак, але й маюць прыкметныя адрозьненьні ў структуры і функцыянаваньні мазгоў. Каманда дасьледнікаў паклікала 48 чалавек, сярод якіх былі прафэсійныя арнітолягі і аматары рознага веку. Падчас досьледу ўдзельнікам/удзельніцам паказвалі выявы птушак менш як на 4 сэкунды, а праз 10 прасілі знайсьці адпаведную птушку сярод чатырох вельмі падобных відаў. Агулам заданьне паўтарылі 72 разы з выкарыстаньнем 18 відаў птушак.
У выніку прафэсійныя арнітолягі дакладна вызначылі 83% мясцовых і 61% экзатычных відаў, у аматараў гэтыя паказьнікі былі прадказальна сьціплымі: 44% дакладнасьці ва ўсіх катэгорыях. Але галоўнае выявілася пасьля аналізу мазгавой актыўнасьці. Падчас распазнаваньня «чужых» птушак у экспэртаў актыўней працавалі зоны, зьвязаныя з увагай, рабочай памяцьцю і апрацоўкай візуальнай інфармацыі. Акрамя таго, гэтыя рэгіёны мазгоў у іх выглядалі больш структурна арганізаванымі, што сьведчыць пра нэўраплястычныя зьмены, набытыя праз хобі.
Таксама нягледзячы на тое, што зь векам складанасьць і арганізаванасьць нэрвовых сетак зьніжаецца натуральным чынам, у прафэсійных бёрдўотчэраў гэты эфэкт быў менш выразным. Таму можна казаць, што ў дадзеным выпадку хобі паспрыяла ўзмацненьню кагнітыўнага рэзэрву, які дапаможа захаваць розум у старасьці. Аднак дасьледнікі мяркуюць, што падобны эфэкт можна чакаць ад любога віду баўленьня часу, які патрабуе ўвагі, памяці й іншай мазгавой актыўнасьці.
У кармах для хатніх гадаванцаў знайшлі вечныя хімікаты. Найбольш забруджанымі аказаліся рыбныя
Корм для хатніх гадаванцаў можа быць нечаканай крыніцай «вечных хімікатаў» (PFAS), якія амаль не раскладаюцца ў навакольным асяродзьдзі. Каманда японскіх навукоўцаў выявіла, што ў шэрагу папулярных прадуктаў узровень гэтых злучэньняў можа быць дастаткова высокім, асабліва калі ідзецца пра корм на аснове рыбы.
Дасьледнікі прааналізавалі 100 кармоў – 48 для сабак і 52 для катоў, якія прадаваліся ў Японіі ў 2018–2020 гадах. З дапамогай высокачульлівай вадкаснай храматаграфіі з мас-спэктрамэтрыяй яны вымералі канцэнтрацыі 34 розных PFAS. У кармах знаходзілі як вядомыя злучэньні накшталт PFOA (пэрфторактанавая кіслата) і PFOS (пэрфтороктасульфонавая кіслата), так і кароткаланцужковыя аналягі. Асобныя прадукты паказалі ўмераныя або высокія ўзроўні забруджаньня.
Каб зразумець, што гэта значыць для жывёл, аўтары разьлічылі прыблізную сутачную экспазыцыю з улікам сярэдняй вагі жывёл і тыповых памераў порцыі. У некаторых выпадках атрыманая доза (на кіляграм масы цела) перавышала дапушчальныя для чалавека нормы, прапанаваныя European Food Safety Authority. Навукоўцы падкрэсьліваюць, што гэтыя парогі распрацаваныя не для жывёл, але сам факт перавышэньня паказвае на анамальна высокую прысутнасьць PFAS у частцы прадуктаў.
Найбольш высокія канцэнтрацыі выявіліся ў сухіх і вільготных рыбных кармах. Асабліва гэта тычылася асобных узораў азіяцкай вытворчасьці. Тлумачыцца гэта тым, што акіян часта становіцца «канчатковым пунктам» для сынтэтычных забруджвальнікаў, а «вечныя хімікаты» могуць назапашвацца й умацоўвацца ў водных харчовых ланцугах. Мясныя кармы ў большасьці выпадкаў утрымлівалі ніжэйшыя ўзроўні, а некалькі брэндаў увогуле не паказалі выяўных канцэнтрацый.
Пра ўзьдзеяньне PFAS на людзей вядома значна больш: іх зьвязваюць з павышанай рызыкай пашкоджаньняў печані, некаторых відаў раку й парушэньняў функцыі шчытападобнай залозы. Дасьледаваньняў пра сабак і катоў пакуль няшмат, але ўжо існуюць зьвесткі пра сувязь пэўных PFAS з хваробамі печані, нырак і дыхальнай сыстэмы ў катоў. Менавіта таму аўтары гавораць не пра «неадкладную пагрозу», а пра істотны прагал у ведах.
Хатнія гадаванцы жывуць у тым жа асяродзьдзі, што й людзі, і ў пэўным сэнсе могуць быць індыкатарамі агульнага хімічнага фону. Паводле аўтараў, неабходныя сыстэматычны міжнародны маніторынг і асобная ацэнка рызыкі для жывёл. Бо гісторыя з PFAS у кармах – гэта ня толькі пра міскі з грануламі, але й пра тое, як глыбока «вечныя хімікаты» праніклі ў наш агульны экалягічны ляндшафт.
Людзі выбралі падтрымку ад іншых людзей, але штучны інтэлект назвалі больш прывабным
Штучны інтэлект, у прыватнасьці вялікія моўныя мадэлі, на якіх грунтуецца праца ChatGPT і падобных чат-плятформаў, ужо стаў часткай паўсядзённага жыцьця мільёнаў людзей. Гэтыя сыстэмы навучаюцца на велізарных масівах тэкстаў, створаных чалавекам, таму часта яны могуць фармуляваць адказы, якія падаюцца чульлівымі й спагадлівымі. Аднак застаецца адкрытым пытаньне, ці гатовыя людзі шукаць эмацыйнай падтрымкі ў машыны, нават калі тая толькі выглядае эмпатычнай?
Каб разабрацца ў гэтым, амэрыканскія навукоўцы зладзілі шэраг досьледаў, вынікі якіх былі апублікаваныя ў часопісе Communications Psychology. Аўтары вывучылі, як людзі ацэньваюць эмпатычныя адказы, згенэраваныя ШІ і напісаныя іншымі людзьмі, а таксама каму яны аддаюць перавагу ў ролі крыніцы падтрымкі.
У чатырох асобных дасьледаваньнях навукоўцы прапаноўвалі людзям як уяўныя складаныя сытуацыі, так і рэальныя асабістыя перажываньні, а потым параўнавалі рэакцыю на адказы звычайных людзей, прафэсійных крызісных кансультантаў і штучнага інтэлекту. Экспэрымэнты паказалі выразную тэндэнцыю: калі ў рэспандэнтаў ёсьць выбар, яны стабільна аддаюць перавагу адказам іншых людзей. Разам з тым вынікі аказаліся неадназначнымі. Нягледзячы на жаданьне атрымліваць падтрымку ад чалавека, удзельнікі й удзельніцы дасьледаваньня часьцяком ацэньвалі ШІ-адказы як больш эмпатычныя й адзначалі, што менавіта яны найбольш адпавядалі жаданьню «быць пачутым».
Аўтары падкрэсьліваюць, што атрыманыя вынікі не азначаюць, быццам штучны інтэлект можа замяніць жывое чалавечае спачуваньне або прафэсыйную псыхалягічную дапамогу, але эмпатычныя адказы ШІ могуць мець пэўны станоўчы эфэкт, асабліва як дадатковы інструмэнт падтрымкі.
У будучыні навукоўцы плянуюць дасьледаваць, у якіх сытуацыях людзі схільныя больш давяраць моўным мадэлям, а таксама як фармат узаемадзеяньня (тэкст ці голас) уплывае на ўспрыманьне эмпатыі.
Нечаканы фактар распаўсюду інвазійных плоскіх чарвякоў выявілі францускія навукоўцы: у ролі транспарту могуць выступаць хатнія гадаванцы
Дасьледаваньне, апублікаванае ў часопісе PeerJ, паказвае, што сабакі й каты могуць пераносіць сухаземных плоскіх чарвякоў паміж садамі й дварамі, нават туды, дзе не высаджвалі новых расьлінаў.
Плоскіх чарвякоў нельга назваць надта шпаркімі істотамі, таму ўважаецца, што яны распаўсюджваюцца дзякуючы садоўніцтву й гандлю. Так, прывезены здалёк гаршчок з кветкай можа мець у сабе маленькіх чарвякоў, якія не сустракаюцца ў мясцовых экасыстэмах. Аднак калі аўтары скарысталіся данымі цывільнай навукі, сабранымі за больш як 12 гадоў, яны выявілі зусім нечаканых хаўрусьнікаў чарвякоў. У некаторых апісаных выпадках, чарвякоў знаходзілі наўпрост на поўсьці хатніх гадаванцаў, што можа тлумачыць прысутнасьць непажаданых гасьцей у месцах безь відавочных чалавечых паставак.
Цікава, што з прыкладна 10 інвазійных відаў у Францыі толькі адзін карыстаўся такім спосабам пераносу: Caenoplana variegata. Гэты аўстралійскі від напачатку 2000-х трапіў з дэкаратыўнымі расьлінамі ў Вялікую Брытанію, а потым на кантынэнтальную частку Эўропы. Паўтары гады таму яго ўпершыню зафіксавалі ў Нямеччыне, і гэта пакуль апошняя вядома краіна. C. variegata не нясе небясьпеку для чалавека, але пагражае экасыстэмам, бо ня мае натуральных ворагаў. Гэтыя інвазійныя чарвякі маюць надзвычай ліпкую сьлізь, што пужае патэнцыйных ворагаў, а таксама могуць размнажацца бясполым спосабам.
Навукоўцы мяркуюць, што цяпер можна будзе нейкім чынам запаволіць інвазыю C. variegata.
Малекулярная памяць імунітэту аказалася мацнейшай за гены
Пандэмія COVID-19 выразна паказала, што адзін і той жа вірус адбіваецца на людзях зусім па-рознаму: ад лёгкіх сымптомаў застуды да крытычнага стану. Новае дасьледаваньне ў Nature Genetics дае дакладнае тлумачэньне гэтай розьніцы. Прычына ня толькі ў спадчыннасьці, але й у «малекулярнай памяці» нашага жыцьцёвага досьведу, што зафіксавана ў эпігеноме імунных вузаў.
Дасьледнікі склалі падрабязную эпігенэтычную мапу, якая дэманструе, што генэтыка й імунны досьвед (перанесеныя інфэкцыі, вакцынацыя, уплыў навакольнага асяродзьдзя) па-рознаму праграмуюць канкрэтныя тыпы імунных вузаў. Для гэтага аўтары вывучылі ўзоры крыві 110 чалавек, аналізуючы T- і B-лімфацыты, монацыты й натуральныя кілеры.
Такім чынам высьветлілася, што зьмены, вызначаныя генамі, найперш кранаюць трывалыя вузы імуннай памяці (T- і B-лімфацыты, аснова для доўгатэрміновага імунітэту). А вось «набыты» досьвед уплывае на гнуткія рэгулятарныя зоны геному, якія адказваюць за імгненную рэакцыю на пагрозы (монацыты й натуральныя кілеры).
Гэтае дасьледаваньне ўпершыню дазволіла выразна адмежаваць эпігенэтычныя маркёры спадчыннасьці ад тых, што зьявіліся на працягу жыцьця. Выходзіць, што гены задаюць фундамэнт імуннай сыстэмы, а жыцьцёвы досьвед тонка наладжвае ейную працу пад канкрэтныя выклікі. Такі падыход здольны стаць асновай для сапраўднай пэрсаналізаванай мэдыцыны: ад прагназаваньня цяжкасьці хваробы да кропкавага лячэньня яшчэ да таго, які праявяцца першыя сымптомы.
Кета-дыета справакавала ў маладога мужчыны кета-сып
Пераход на кета-дыету можа радыкальна зьмяніць арганізм, і часам зусім ня так, як чакаецца. Лекары апісалі ў New England Journal of Medicine выпадак 20-гадовага мужчыны, у якога празь некалькі тыдняў пасьля пачатку кет-дыеты зьявіліся інтэнсыўныя высыпаньні на грудзях і шыі. Нягледзячы на трывожны выгляд, стан аказаўся адносна бясьпечным і добра паддаецца лячэньню пры ўмове, што пацыент выходзіць з кета-дыеты.
Захворваньне вядомае як пігмэнты сьверб, але найчасьцей яго называюць проста кета-сыпам. Яно цесна зьвязанае з мэтабалічным станам кетозам, калі арганізм замест глюкозы пачынае спальваць тлушч. Сып звычайна пачанаецца з дробных чырванаватых вузельчікаў, якія паступова ўтвараюць характэрныя сеткападобныя патэрны. Чаму менавіта кетоз выклікае такую рэакцыю, да канца не зразумела, але зьява застаецца выключна рэдкай. Так, да 2019 году ва ўсім сьвеце было задакумэнтавана толькі 300 выпадкаў.
Высокі тэстастэрон у крыві зьвязалі з павышанай рызыкай ішэмічнай хваробы сэрца ў мужчын
Высокія ўзроўні тэстастэрону ў крыві могуць павышаць рызыку ішэмічнай хваробы сэрца (ІХС) у мужчын, вынікае зь нядаўна апублікаванага ў The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism дасьледаваньня. Вынікі набываюць асаблівую актуальнасьць на тле стабільна высокай цікаўнасьці да тэстастэронавай тэрапіі па ўсім сьвеце. Апроч лячэньня клінічнага гіпаганадызму, гарманальныя прэпараты часта выкарыстоўваюцца для паляпшэньня спартовых паказьнікаў, набору мускульнай масы й як сродак "супраць старэньня".
Каб ацаніць прычынна-выніковую сувязь паміж тэстастэронам і хваробамі сэрца, каманда выкарыстала мэтад мэндэлеўскай рандамізацыі – аналіз генэтычных варыянтаў, якія натуральным чынам вызначаюць узровень гармонаў у крыві. Навукоўцы выкарысталі для гэтага даныя больш за 1.4 млн чалавек.
Аказалася, што мужчыны з генэтычна высокім узроўнем палавога гармону мелі на 17% большую рызыку разьвіцьця хваробы сэрца. Гэта азначае рост пажыцьцёвай рызыкі ІХС з 7.3% да 8.5%. Часткова такі эфэкт тлумачыцца высокім артэрыяльным ціскам, які падвышаецца ўсьлед за тэстастэронам. У жанчын выразнай сувязь не знайшлі.
Цікава, што ў папярэдніх назіральных дасьледаваньнях, вынікі былі адваротнымі: там нізкі ўзровень тэстастэрону быў фактарам рызыкі хваробаў сэрца. Але цяпер відавочна, што вынікі маглі быць скажонымі спадарожнымі фактарамі, такімі як дыябэт і атлусьценьне, якія адначасова зьніжаць узровень тэстастэрону й павышаюць рызыку сэрцава-судзінных захворваньняў.
Аўтары падкрэсьліваюць, што пры мэдычных паказаньнях карысьць тэстастэронавай тэрапіі, імаверна, перакрывае рызыкі. Аднак выкарыстаньне гармону без выразнай патрэбы можа мець доўгатэрміновыя наступствы для здароўя сэрца.
CRISPR пазбавіць грэйпфруты гаркаты й дапаможа ім пераехаць у Эўропу
Ізраільскія навукоўцы пасьпяхова выкарысталі тэхналёгію генэтычнага рэдагаваньня CRISPR, каб адключыць гаркаваты прысмак грэйпфрутаў. Гэтае адкрыцьцё можа ня толькі зьмяніць гастранамічныя прыхільнасьці людзей, але й выратаваць сусьветную цытрусавую індустрыю, дазволіўшы перавесьці плянтацыі ў краіны з халоднымі зімамі.
Гарката грэйпфрута абумоўліваецца наяўнасьцю нарынгіну й двух падобных злучэньняў, якія сынтэзуюцца спэцыфічным фэрмэнтам ва ўсіх органах расьліны. Цяпер дасьледчая каманда змагла знайсьці й дэзактываваць адпаведны фэрмэнту ген у расьлінных вузах. Адрэдагаваныя грэйпфруты ўжо растуць, але пладоў давядзецца чакаць яшчэ колькі гадоў. Аднак аўтары ўжо перакананыя ў тым, што плады ня будуць горкімі, бо ў лісьцях адсутнічаюць «горкія» злучэньні.
Праўда шлях новай садавіны да прылаўкаў будзе складаным праз асаблівасьці законаў і тэхналёгіі вытворчасьці. Каб хутка вызначыць, у якіх менавіта вузах рэдагаваньне прайшло пасьпяхова, навукоўцы выкарыстоўваюць «ген-маркёр». Такі генэтычны маяк дазваляе не чакаць пакуль расьліна вырасьце, а ўжо на раньніх стадыях адбракоўваць парасткі, у якіх рэдагаваньне пайшло ня так. Аднак гэта істотна ўскладняе сэртыфікацыю гатункаў нават у краінах з больш ляяльнымі да ГМА законамі. Зараз каманда працуе над больш маруднай, але «чыстай» працэдурай без выкарыстаньня маркёраў, што адкрые новаму гатунку грэйпфрута рынкі ЗША і Японіі.
Акрамя паляпшэньня смаку, праца мае й стратэгічнае значэньне. Зараз цытрусавыя плянтацыі ў субтрапічных рэгіёнах зьнішчаюцца бактэрыяльнай хваробай, якая завецца пазеляненьнем цытрусавых. Бактэрыі-узбуджальнікі пераносяцца вусякамі, якія ня могуць выжыць у халодных рэгіёнах, але марозаўстойлівыя цытрусы амаль неядомыя праз экстрэмальную гаркату. І натуральная сэлекцыя тут не дае вынікаў (30 гадоў на адну спробу), бо ўсе цытрусавыя маюць надта складаную генэтыку, таму толькі рэдагаваньне генаў дазволіць хутка стварыць марозаўстойлівыя й смачныя гібрыды, якія змогуць расьці ў тым ліку й на поўначы Эўропы.
У мышыных мазгах знайшлі пераключальнік сацыяльных паводзін, які па-рознаму працуе ў самцоў і самак
Навукоўцы выявілі раней невядомы клястар нэрвовых вузаў у мазгах мышэй. Гэтая група нэўронаў можа тлумачыць адрозьненьні ў сацыяльных паводзінах паміж самкамі й самцамі. Яна месьціцца ў мэдыяльнай мігдаліне, якая адказвае за эмоцыі, сацыяльныя сыгналы й рэпрадукцыю. Выяўлены модуль працуе як бінарны пераключальнік (укл/выкл). У самак ён застаецца актыўным амаль заўсёды, а ў самцоў звычайна маўчыць і ўключаецца толькі пасьля важных зьменаў у сацыяльным або рэпрадуктыўным стане.
Дасьледаваньне з часопісу Proceedings of the National Academy of Sciences паказвае, што да палавога сасьпяваньня актыўнасьць гэтай зоны ў абодвух палоў аднолькавая. Аднак пасьля сталеньня ў самцоў яна зьнікае й вяртаецца толькі падчас сэксуальнага кантакту. Такі рэзкі кантраст вылучаецца сярод большасьці вядомых нэўрабіялягічных адрозьненьняў. Звычайна яны выглядаюць як паступовыя зьмены, што часта перакрываюцца ў розных групах. Але ў гэтым выпадку назіраецца жорсткае правіла, якое не тлумачыцца выключна ўзроўнямі палавых гармонаў.
Аўтары высьветлілі, што актыўнасьць згаданага клястара ў самцоў можа зьмяняцца пад уплывам рэпрадуктыўнага досьведу. Мазгі нібыта пераключаюць унутраны стан у адказ на новыя этапы жыцьця. Імаверным мэханізмам такіх зьменаў навукоўцы называюць уплыў праляктыну. Гэты гармон рэгулюе сацыяльныя й бацькоўскія паводзіны. На думку аўтараў, знаходка можа стаць ключам да разуменьня таго, як фармуюцца адрозьненьні ў прывязанасьці й чаму псыхалягічныя станы праяўляюцца ў мужчын і жанчын па-рознаму.
Пазяханьне назвалі складаным мэханізмам прамываньня мазгоў
Дасьледнікі з арганізацыі Neuroscience Research Australia высьветлілі, што пазяханьне ёсьць высокаарганізаваным працэсам вываду вадкасьцяў з галаўных мазгоў. Выкарыстоўваючы магнітна-рэзанансную тамаграфію, навукоўцы пабачылі нэўрагідраўлічныя працэсы, якія кардынальна адрозьніваюцца ад звычайнага дыханьня.
У навуковым сьвеце доўгі час вядуцца спрэчкі пра прызначэньне эвалюцыйна старажытнага рытуалу, вядомага нам як пазяханьне. Таму каманда аўстралійскіх навукоўцаў пастанавіла зладзіць невялікі экспэрымэнт з удзелам 22 чалавек, і параўнаць стан арганізму падчас нармальнага дыханьня, пазяханьня, наўмыснага стрымліваньня пазяханьня й пры глыбокім прымусовым удыху. Вынікі, апублікаваныя на BioRxiv, аказаліся нечаканымі: у момант пазяханьня сьпіннамазгавая вадкасьць (ліквар) і вэнозная кроў пачынаюць рух з чэрапа да хрыбетніцы. У той час пры звычайным глыбокім удыху згаданыя вадкасьці звычайна цякуць у супрацьлеглых кірунках.
Аўтары кажуць, што сынхронны адліў падчас пазяханьня вызваляе крышачку месца ў чэрапе й гэта спрыяе прытоку сьвежай артэрыяльнай крыві ў мазгі. Паводле дадзеных МРТ, крывацёк праз сонную артэрыю ў гэты момант узрастае на 34%. Імаверна ў гэтым працэсе пампаваньня вадкасьцяў не апошнюю ролю граюць цягліцы шыі, язык і горла: яны каардынавана скарачаюцца, каб выцягнуць вадкасьць з мазгоў.
Цікава, што акрамя фізыялягічных паказьнікаў, навукоўцы выявілі «індывідуальны подпіс» пазяханьня. Напрыклад, траекторыя руху языка ў кожнага чалавека з досьледу аказалася ўнікальнай.
Хоць дакладная мэта такога гідраўлічнага ўсплёску яшчэ будзе вывучацца, аўтары схіляюцца да дзьвюх асноўных вэрсыяў. Першая – гэта звычайная тэрмарэгуляцыя, якая дазваляе крыху зьнізіць тэмпэратуру ў мазгах, а другая – ачышчэньне тканак ад нэўрахімічных адходаў, такіх як адэназін, які назапашваецца падчас нашай актыўнасьці й потым выклікае пачуцьцё стомы.
Сярод незалежных экспэртаў абедзьве вэрсыі знайшлі падтрымку, але незалежна ад таго, якая зь іх сьцьвердзіцца, вы зараз добра так «перазапусьцілі» свае мазгі калі пазяхалі, чытаючы гэты допіс.