1347
خلفای راشدین از خلافت تا شهادت سیرت النبی رحمته للعالمین
عثمان بن عفان -رضي الله عنه-
از خلافت تا شهادت
در بخش قبلي راجع به ضربت خوردن و وصيت عمر فاروق در مورد تشکيل شوراي شش نفره مرکب از اصحاب رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- و اينکه به ابوطلحه انصاري توصيه فرمود که همراه با پنجاه نفر از مردم انصار از شوراي انتخاب خليفه محافظت نمايند، همچنين راجع به توصيه او به مقداد بن اسود، که سه روز تمام را مواظب ايشان باشد، اگر از ميان خود کسي را براي خلافت برنگزيدند، همه آنان را زنداني کند، سخن گفتيم.
همچنين يادآور شديم که حضرت عمر فاروق در شب يکشنبه اول ماه محرم سال 24 هجري وفات يافت و در بامداد همان روز پس از اقامه نماز ميت به صورت دسته جمعي و به امامت صهيب رومي در کنار رسول خدا و حضرت ابوبکر صديق به خاک سپرده شد.
اينک سير رويدادها را پيگيري مي‌نماييم و با شوراي شش نفره انتخاب خليفه که در واقع هر شش نفر کانديد مقام خلافت به شمار مي‌آمدند، و در آن مدت سه روز که حضرت عمر تعيين نموده بود، بايد کسي را به عنوان خليفه برمي‌گزيدند، همراه مي‌شويم!
📖 معرفی برترین کانال‌های اسلامی برای مطالعه و یادگیری
@kanal_list2
توصيه‌هاي عمر فاروق به خليفه بعد از خود
حضرت عمر فاروق -رضي الله عنه- در مقام توصيه و سفارش به هر کسي که پس از او خليفه مي‌شود، فرمود:
- «به خليفه بعد از خود توصيه مي‌کنم، که حق و حرمت و منزلت مهاجرين نخستين را مراعات نمايد!
- به او توصيه مي‌نمايم که از خيرخواهي و نيکي به مردم انصار دريغ ننمايد، زيرا آنان بودند که شهر و خانه‌هاي خود را بر روي ايمان‌آوردگان قبل از خود گشودند، به نيکوکارانشان احترام نهد، و از گناهکارانشان در گذرد!
- به او سفارش مي‌نمايم، که با مردم مناطق مختلف به نيکي رفتار کند، زيرا آنان حاميان اسلام و منبع جمع‌آوري دارايي بيت‌المال و مورد خشم دشمنان هستند، و تنها اموال اضافي و غير ضروري را با رضايت خودشان از آنان بگيرد!
همچنين به او سفارش مي‌نمايم که با مردم صحرانشين به عدالت و نيکي رفتار نمايد، زيرا آنان ريشه و پاية اسلام هستند، و اموال اضافي ثروتمندان آنها را جمع‌آوري نمايد و در ميان نيازمندانشان تقسيم کند!
به او توصيه مي‌نمايم که حق و حرمت (مسيحيان و يهوديان) اهل ذمه را که در دارالاسلام زندگي مي‌کنند، مراعات نمايد زيرا آنان در پناه تأمين خدا و پيامبر او قرار دارند، به عهد و پيمان خود در برابر آنها عمل کند، در جهت حمايت از آنان در صورت نياز با دشمنانشان بجنگد و تنها در حد توانشان به آنها مسئوليت دهد!»
حضرت عمر فاروق اين توصيه‌ها را پس از روز چهارشنبه 26 ذي‌الحجه سال 23 هجري روزي که در آن ضربت خورد، بيان نمود.
حضرت عمر فاروق پس از ضربت خوردن روزهاي پنجشنبه و جمعه و شنبه را زنده ماند و در آن مدت صهيب رومي امامت نماز را بر عهده داشت.
حضرت عمر فاروق در شب يکشنبه اول ماه محرم سال 24 هجري يعني سه روز پس از ضربت خوردن به دست ابولؤلؤ مجوسي در روز چهارشنبه 26 ذي‌الحجه سال 24 هجري به شهادت رسيد!
او لحظاتي قبل از وفاتش اين چنين به فرزندش عبدالله توصيه مي‌کند که:
«پسرم! هر گاه فوت کردم، پيکرم را بگردان و رويم را به سوي قبله کن! دست راست خود را بر پيشاني و دست چپ را بر روي چانه‌ام گذار! و چشمانم را بر هم بنه!
در کفن پوشيدنم اسراف نکنيد، زيرا اگر اجر و پاداشي نزد خداوند داشته باشم، بهتر از آن را به من عطا خواهد فرمود، و اگر اينگونه نباشم، به سرعت آن را هم از تنم درخواهد آورد!
در مورد قبرم نيز حد اعتدال را رعايت کنيد، زيرا اگر نزد خداوند اجر و خيري داشته باشم، آن را تا جايي که چشم کار مي‌کند، بر من گشاد وسيع مي‌گرداند! و اگر اجر و پاداشي نداشته باشم آنرا به گونه‌اي بر من تنگ مي‌گرداند که دنده‌ها و استخوانهاي بدنم درهم فرو روند!
هيچ زني در تشييع جنازه‌ام شرکت نکند! و به گونه‌اي که شايسته آن نباشم از من تعريف و تمجيد ننماييد! زيرا خداوند خود بهتر مرا مي‌شناسد!
هر گاه جنازه‌ام را بر دوش گرفتيد، بلند و سريع گام برداريد! زيرا اگر نزد خداوند خير و اجري داشته باشم، زودتر مرا به آن مي‌رسانيد، و اگر آنگونه نباشم، خود را از شري که بر دوش داريد زودتر نجات خواهيد داد!!
لحظاتي قبل از شهادت، دخترش ام المؤمنين حفصه همسر رسول گرامي همراه با جمعي از زنان به ديدار ايشان آمدند و به شدت گريستند. و پس از آن بيرون رفتند و بعد از آنها جمعي از مردان نزد عمر فاروق آمدند!
عثمان بن عفان -رضي الله عنه- که شب يکشنبه و در لحظات پاياني عمر حضرت عمر به ديدراش آمده بود، آن لحظات حساس و مشاهدات خود را اينگونه بيان مي‌نمايد!
او مي‌فرمايد: آخرين کسي بودم که با او ديدار نمودم، وقتي وارد شدم، سر او روي زانوي پسرش عبدالله بود. به او فرمود: سرم را بر زمين بگذار! عبدالله گفت: آيا زمين و زانويم مانند هم نيستند؟ گفت: سرم را روي زمين بگذار!
وقتي سرش را روي زمين نهاد، شنيدم که مي‌گفت: واي بر من واي بر پدر و مادر! اگر خداوند مرا مورد عفو و مغفرت خويش قرار ندهد!! و پس از لحظاتي در همان حال بدنش کم‌کم آرام گرفت و روح از جسم او خارج گرديد!
شب يکشنبه پس از آنکه وفات يافت پسرش او را با آب و سدر غسل داد و در سه لايه پارچه او را کفن کرد، و براي اقامه نماز ميت آماده نمود!
مسلمانان پس از اقامه نماز صبح، نماز ميت را به امامت صهيب رومي بر او خواندند!
پس از آن براي دفن در کنار رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- و حضرت ابوبکر صديق او را تا خانه حضرت عايشه بر دوش گرفتند، عبدالله بن عمر جلو در ايستاد و بر عايشه سلام کرد و سپس اجازه خواست و گفت: عمر اجازه ورود مي‌خواهد!
ام المؤمنين عايشه گفت: او را داخل نمائيد!
پسرش عبدالله و حضرت عثمان و سعيد بن زيد و عبدالرحمن بن عوف -رضي الله عنهم- او را داخل قبرش نمودند.
قبر او نزديک پاي رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- قرار داشت در حالي که قبر ابوبکر در موازات شانه‌هاي رسول خدا بود.
عايشه -رضي الله عنها- مي‌گويد: قبل از آنکه او را در آنجا دفن کنند،
عمر فاروق و شوراي شش نفره
حضرت عمر فاروق تصميم‌گيري در مورد انتخاب خليفه را به شش نفر از اصحابي که مژدة بهشتي بودن به آنها داده شده بود، و رسول خدا تا زمان وفات خود از آنها راضي بود، سپرد.
اعضاي شوراي شش نفره عبارت بودند از:
عثمان بن عفان، علي‌بن ابيطالب، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابي وقاص،زبير بن عوام و طلحه ابن عبيدالله.
اما او نفر هفتم که جزء مژده داده‌ها به بهشت، يعني سعيد بن زيد را جزء شوراي انتخاب خليفه قرار نداد، زيرا او از طايفه بني عدي و از خويشاوندان حضرت عمر فاروق بود، و او اصرار داشت که خويشاوندانش به هيچوجه نبايد مسئوليت خلافت را بپذيرند! هر چند در ميان آنها بودند کساني که آن شايستگي را داشتند، اما مي‌بينيم که او با پيشنهاد خلافت پسرش عبدالله مخالفت نموده و سعيد بن زيد را هم از ليست کانديداهاي خلافت حذف کرده بود!
حضرت عمر -رضي الله عنه- شخصيت‌هاي کانديد براي خلافت را به نشستي در منزل خودش فراخواند، بعد از اينکه همه در منزل او گرد آمدند، خطاب به آنها فرمود:
«من در ارتباط با امور مردم خواستم از شما نظرخواهي کنم، اختلاف و تفرقه را در ميان مردم نيافته‌ام، اگر هم اختلاف وجود داشته باشد، در شماست! مردم مي‌خواهند يکي از شما سه نفر: عثمان و علي و عبدالرحمن بن عوف را امير خويش نمايند!»
سپس او به علي بن ابيطالب -رضي الله عنه- نگاه کرد و فرمود: «اگر تو را اميرالمؤمنين و خليفه نمودند، بني هاشم را باري بر دوش مردم مگردان!
بعد به عثمان بن عفان -رضي الله عنه- گفت: اگر خلافت و ادارة امور مسلمانان را به تو محول کردند، بني اميه را بر دوش مردم سوار مکن!
به عبدالرحمن عوف نيز گفت: عبدالرحمن! اگر کاري از کارهاي مسلمانان را به تو سپردند خويشاوندانت را بار دوش مردم مگردان!»
عمر فاروق در ادامه فرمود: شما شش نفر نشستي را ترتيب دهيد و از ميان خود يکي را به عنوان خليفه انتخاب کنيد! عبدالله پسرم هم حضور داشته باشد، اما او حق کانديد و انتخاب شدن را ندارد!
او فرمود: اگر سعد بن ابي وقاص را انتخاب کرديد، حرفي نيست، اما اگر او انتخاب نشد، خليفة منتخب، با او مشورت کند، زيرا به خاطر ناتواني و خيانت نبوده که او را کنار نهاده‌ام!
پس از من صهيب بن سنان – صهيب رومي – تا سه روز امامت نماز را انجام بدهد!
عمر فاروق به ابوطلحه انصاري فرمود: تو همراه با پنجاه نفر از مردم انصار از شوراي شش نفرة انتخاب خليفه محافظت کنيد! آنان به مدت سه روز در منزلي به مشاوره و گفتگوي خواهند پرداخت تا از ميان خود يکي را انتخاب کنند، تو و پنجاه نفر از مردم انصار آن خانه را تحت کنترل و نظارت خود قرار دهيد و به هيچ کس اجازة ورود به منزل را ندهيد و چنانچه پس از سه روز کسي را امير و خليفة مسلمانان ننمودند، آنان را در همان مکان زنداني کن!
عمر فاروق -رضي الله عنه- به مقداد بن اسود، سوارکار ماهر و قهرمان رسول خدا فرمود: تو تمامي آن سه روز را در کنار شوراي انتخاب خليفه باقي بمان! اگر پنج نفر از آنها يکي را انتخاب کرد و نفر ششم زير بار نرفت، او را مجبور به قبول رأي اکثريت بنما!
اگر چهار نفر از آنها به انتخاب يک نفر رضايت دادند و دو نفر از آنان حاضر به قبول آن نبود، بازآنها را به قبول رأي اکثريت ملزم کن!
اما اگر سه نفر از آنان يک نفر و سه نفر ديگر کسي ديگر را مدنظر داشتند، پسرم عبدالله را حکم نمايند و او به شخصي مورد نظر هر دسته از آنها رأي داد، شخص مورد نظر آنان خليفه مسلمانان شود!
اما اگر حکميت عبدالله پسرم را نپذيرفتند، رأي جمعي را بپذيرند که عبدالرحمن بن عوف در ميان آنها است، و ديگران را که اجماع و اتفاق مردم را نمي‌پذيرند، ملزم به اطاعت کنيد!
اگر سه روز به سر آمد و روز چهارم فرا رسيد، و از ميان خود کسي را انتخاب نکردند، همه‌ي اعضاي شوراي خلافت را زنداني کنيد!
🕋 مجموعه‌ای از بهترین کانال‌های اسلامی مفید و ارزشمند
@kanal_list2
ابولؤلؤ را از دارايي شخصي خود پرداخت و عبيدالله را آزاد کرد.
حضرت عمر -رضي الله عنه- در لحظات پايان عمر خويش فرزند خود عبدالله را فراخواند و گفت: بدهکاري‌هايم را حساب کن ببين چه مقداري است؟
عبدالله آنها را حساب کرد و ديد که حدود هشتاد هزار درهم است!
عمر گفت: يا عبدالله! پس از مرگ من اين بدهکاري‌ها را از دارايي خانوادة عمر پرداخت کن! اگر کافي نبود از دارايي خانواده عدّي و اگر آن هم کافي نبود، آن را از دارايي خانوادة قريش پرداخت کن!
عبدالرحمن بن عوف گفت: يا اميرالمؤمنين! چرا براي پرداخت آن از بيت‌المال قرض نگيريم!
حضرت عمر فاروق فرمود: پناه بر خدا اگر چنين کنم! زيرا ممکن است تو و ديگر اصحاب پس از من بگوييد، هر کدام از حق خود به خاطر عمر صرفنظر مي‌کنيم و در مورد پرداخت طلب بيت‌المال اقدام نكنيم و در نتيجه بار مسئوليت آن در حضور خداوند بر دوش من بيفتد.
عبدالله بن عمر گفت: پدر من پرداخت بدهکاري‌هاي تو را ضمانت مي‌کنم!
پس از آنکه عمر فاروق -رضي الله عنه- به خاک سپرده شد، عبدالله بن عمر در حضور شوراي مهاجرين و انصار برخاست و مسئوليت پرداختن بدهکاري‌هاي پدرش را بر عهده گرفت.
هنوز يک هفته از انتخاب شدن عثمان بن عفان به عنوان خليفه مسلمانان سپري نشده بود که عبدالله بن عمر همة بدهکاري‌هاي پدر خود را تهيه و آنها را به طلبکاران پرداخت نمود و حضرت عثمان پرداخت آنها را شهادت داد!
پس از آنکه عمر فاروق به پسرش عبدالله گفت: پسرم نزد عايشه برو! به او بگو: عمر تو را سلام مي‌رساند! و نگو: اميرالمؤمنين عمر! من از امروز ديگر اميرالمؤمنين نيستم!
بعد به او بگو! عمر براي اينکه در کنار دو دوست و محبوب خود – يعني رسول خدا و حضرت ابوبکر – دفن شود، از تو کسب اجازه مي‌نمايد!
عبدالله بن عمر نزد عايشه رفت و براي ورود به منزل اجازه خواست و او را در حالي ديد که به خاطر ضربت خوردن حضرت عمر به شدّت مي‌گريست.
به او گفت: عمر به تو سلام مي‌رساند و اجازه خواسته که در خانه تو در کنار دو دوست و محبوب خويش به خاک سپرده شود!
عايشه گفت: من جاي آن يک قبر باقيمانده در منزل را براي خودم مي‌خواستم تا در کنار پدر و همسرم به خاک سپرده شوم! اما اکنون عمر را بر خود ترجيح مي‌دهم و اجازه مي‌دهم که در آنجا دفن شود!!
عبدالله بن عمر بازگشت، وقتي وارد منزل شد، حضرت عمر فرمود مرا از جاي خود بلند کنيد و بر چيزي تکيه دهيد! سپس از عبدالله پرسيد: پسرم! چه شد؟ موافقت کرد؟
عبدالله گفت: آري پدر! همان شد که تو دوست مي‌داشتي او موافقت نمود!
عمر فاروق گفت: الحمد لله رب العالمين! هيچ چيزي برايم از دفن شدن در کنار رسول خدا و ابوبکر اهميتش بيشتر نبود.
سپس خطاب به پسرش عبدالله گفت: پسرم! نگاه کن! وقتي مُردم مرا حمل کنيد و به طرف خانة عايشه ببريد! خود تو جلو خانه بايست و بگو: عمر بن خطاب کسب اجازه مي‌کند!
وقتي که اجازه داد، آنگاه مرا وارد منزل کنيد و در آنجا دفن نماييد! اما اگر موافقت ننمود، مرا برگردانيد و در قبرستان عمومي مسلمانان دفن کنيد! زيرا از اين نگرانم که نکند به خاطر من که خليفه و اميرالمؤمنين بودم، شرم داشته که به تو جواب رد بدهد!
عبدالله بن عمر مي‌گويد: به منزل خواهرم حفصه رفتم. او گفت: شنيده‌ام که پدر نمي‌خواهد کسي را کانديد جانشيني خود کند!
به او گفتم: فکر نمي‌کنم او چنين کند!
گفت: چرا؟ لازم است او اين کار را انجام بدهد.
عبدالله گفت: با خود عهد کردم که در اين مورد با او سخن بگويم نزد او رفتم و خواستم با او سخن بگويم و گفتن آن برايم بسيار سخت بود، او از وضع مردم از من پرسيد، من نيز او را در جريان اوضاع مردم قرار دادم!
سپس به او گفتم: شنيده‌ام که مردم راجع به چيزي سخن مي‌گويند، خواستم آن را با تو در ميان بگذارم!
آنان گمان مي‌برند، تو کسي را براي جانشيني پيشنهاد نمي‌کني! پدر! اگر کسي را که بر قطعه‌اي زمين خود موظف کرده‌اي نزد خود بخواني، دوست نداري که او قبل از آنکه بيايد کسي را جانشين خود نمايد، تا وقتي او بر سر کار خود باز مي‌گردد؟
عمر فاروق گفت: آري اين بهتر است!
گفتم: پدر! اگر از چوپان گوسفندانت بخواهي نزد تو بيايد، بهتر نيست تا وقتي که دوباره سرکار خود مي‌رود کسي را براي نگهداري از گوسفندان در جاي خود بگمارد؟
عمر فاروق گفت: آري اين بهتر است!
گفتم: پدر! وقتي به ملاقات خداوند رفتي، در حالي که کسي را براي جانشيني خود پيشنهاد نکرده‌اي، چه پاسخي خواهي داشت؟
او به سختي اندوهگين گرديد و مدت زيادي طولاني سر خويش را پايين انداخت و سپس سرش را بلند کرد و گفت: خداي متعال خود حافظ اين دين است، از ميان هر دو اقدام پيشنهاد و عدم پيشنهاد هر يک را که انجام بدهم، براي من حجّت و سنّتي وجود دارد.
اگر کسي را براي جانشيني پيشنهاد ننمايم، به رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- اقتداء کرده
فتن وضو آب برايش آوردند و در کنار محراب وضو گرفت و قبل از طلوع آفتاب و در حالي که از زخمهايش همچنان خون مي‌ريخت نماز را خواند!
پس از آنکه عمر فاروق نمازش را خواند، از ابن عباس پرسيد: کي بود بر من ضربت زد؟
من نيز از کساني که اطراف او را گرفته بودند، پرسيدم: چه کسي بود که بر اميرالمؤمنين ضربت زد؟
گفتند: ضارب، ابولؤلؤ مجوسي دشمن دين خدا بود، او غلام مغيره بن شعبه بود و تعدادي از مسلمانان را هم ضربت زد و سپس خودش را هم کشت!
ابن عباس مي‌گويد: به طرف اميرالمؤمنين برگشتم. ديدم او به گونه‌اي نگاه مي‌کند که انگار دير جواب مرا دادي!
گفتم: غلام مغيره بن شعبه بوده است!
عمر فاروق گفت: همان غلام صنعتکار؟
گفتم: آري!
گفت: خدا مرگش دهد. من سفارش کردم با او به درستي و دادگري رفتار شود! الحمدلله به دست آدمي که مدعي مسلمان شدن بودن باشد کشته نشدم، الحمدلله! قاتل من حتي يک سجده را هم براي خداوند نبرده تا در قيامت آن را به رخ من بکشد!
پس از آن اميرالمؤمنين عمربن خطاب به من گفت: تو و پدرت عباس دوست داشتيد که اسراي رومي‌ها و فارس‌ها در مدينه بيشتر شوند!
گفتم: اگر اجازه بدهي همة‌ي آنان را از دم تيغ مى گذرانيم-گفت: الآن مى خواهيد آنان را به قتل برسانيد!؟ زماني که با زبان شما سخن مي‌گويند و همچون شما نماز مي‌خوانند و به حج مي‌روند!؟
سپس در حالي که از زخمهايش خون مي‌ريخت، او را به منزل خود حمل کرديم!
حضرت عمر در آن شرايط مي‌خواست، در مورد ناخشنودي مردم از اقدام ابولؤلؤ و ميزان رضايت آنان از خود مطمئن شود!
عبدالله بن عمر مي‌گويد: پس از آنکه پدرم ضربت خورد، از اين نگران بود که حقي را از کسي ضايع نموده و از آن مطلع نباشد، او عبدالله بن عباس را که بسيار دوست مي‌داشت فراخواند، و به او گفت: دوست دارم مرا از داوري مردم در مورد خودم با خبر کني!
ابن عباس به ميان مردم رفت و در مورد ضربت خوردن حضرت عمر از ايشان نظرخواهي کرد!
گفتند: سوگند به خداوند دوست داريم که خداوند از عمر ما بکاهد و بر عمر او بيافزايد!
او نزد عمر فاروق بازگشت و گفت: يا اميرالمؤمنين با هر کسي که نظرخواهي کردم به خاطر تو چشمش گريان و انگار عزيزترين فرزندان خويش را از دست داده است!
صبح روز چهارشنبه مردم گروه گروه به سوي خانه اميرالمؤمنين عمر شتافتند گويي که هرگز مصيبتي از اين بزرگتر براي آنان روي نداده بود.
در مورد زخمهاي او نظرهاي متفاوتي بود، برخي مي‌گفتند: انشاءالله بهبودي پيدا مي‌کند، زيرا زخمهايش کاري نيست.
عده‌اي هم مي‌گفتند: ضربه‌هايي که بر او وارد شده بسيار عميق هستند، و احتمال مرگش بسيار زياد است!
طبيبى را بر بالين اميرالمؤمنين آوردند، تا زخمهايش را مداوا کند، وقتي پزشک آمد، آبي را که به وسيله خرما شيرين شده بود به او داد اما پس از لحظاتي همة آن آب از روده‌هاي پاره شده‌اش بيرون ريخت!؟
و به دنبال آن مقداري شير به اوداد، اما بعد از دقايقي شير هم از بدن او خارج شد!
پزشک متوجه کاري بودن زخمهايش گرديد، و خطاب به او گفت: اي اميرالمؤمنين تو خواهي مرد، بهتر آن است که توصيه و سفارش‌هاي مورد نظرت را بکني!
عمر فاروق گفت: تو با من رو راست بودي، اگر چيزي غير از اين مي‌گفتي، مطمئن بودم که دروغ مي‌گويي!
وقتي مردم اين سخنان را شنيدند، به شدت گريستند، اما حضرت عمر ايشان را از گريستن برحذر داشت و فرمود: براي من گريه نکنيد! هر کسي مي‌خواهد گريه کند، از اينجا بيرون برود!
مسلمانان همچنان گروه گروه براي عيادت و آخرين ديدار با عمر فاروق به سوي منزل ايشان سرازير شدند و از عملکرد و دست‌آوردهاي مهم و بزرگ و باارزش و خوب او ياد مي‌کردند!
جوان مسلماني نزد او آمد و گفت: يا اميرالمؤمنين! به خاطر بشارت خداوند به تو تبريک مي‌گويم، تو يار و همنشين رسول خدا، و در اسلام پيش‌قدم بوده‌اي و اينها همانطور که خود به خوبي مي‌داني، و همچنين مسلمين زمام امور خود را در اختيار تو نهادند که راه درايت و دادگري را در پيش گرفتي و اينکه هم به فيض شهادت در راه خداوند نايل آمده‌اي!
حضرت عمر -رضي الله عنه- در پاسخ به آن جوان فرمود: اي کاش مايه به مايه (حساب و کتابم) درآيد!
وقتي آن جوان از جاي خود برخاست، حضرت عمر ديد که پيراهن او بلند است و بر روي زمين کشيده مي‌شود! او را فراخواند، روبروي او که ايستاد، فرمود: پسرم! پيراهنت را بالاتر ببر! زيرا موجب پاکيزگي لباس و خوشنودي پروردگارت مي‌شود.
عبدالله بن عباس -رضي الله عنهما- نيز در مورد فضايل عمر فاروق سخن گفت و هر چه را که مي‌گفت درست بود.
بخشي از سخنان او چنين بود:
«يا اميرالمؤمنين! تو يار و همنشين خوبي براي رسول خدا بودي و زماني از او جدا شدي که از تو خوشنود بود، بعد از آن هم يار و همنشين خوبي براي ابوبکر بودي و زماني از او جدا شدي که از تو راضي بود، يار خوبي بر
زمينه‌سازي براي ترور حضرت عمر فاروق -رضي الله عنه-
حضرت عمر فاروق کشته شدن خود را پيش‌بيني مي‌کرد، و بعيد نمي‌دانست که دشمنان اسلام، او را از پاي درآورند و در حال شهادت با خداوند خويش ملاقات نمايد و پس از شهادت او امواج فتنه‌ها به ميان مسلمانان فوران کند!
حضرت عمر فاروق مي‌دانست با شهادت او در بسته شده بر روي آسيب‌ها شکسته مي‌شود، و اقدار نظام حکومت اسلامي استقرار و ثبات خويش را از دست خواهد داد.
اين درست همان وضعي بود که پس از شهادت عمر فاروق پديد آمد و پس از او هر دو خليفه مسلمين يعني عثمان بن عفان و علي‌بن ابيطالب -رضي الله عنهما- به شهادت رسيدند، دو جنگ جمل و صفين روي دادند. فرقه و گروه‌گرايي و اختلافات سياسي و جنگ‌هاي مذهبي پديد آمد. و فتنه و فساد همچنان دين و دنياي مسلمانان را فرا گرفت و آن ديوار استوار شکسته و دچار نابساماني گرديده، و تاکنون هم بسته نشده و (چنانچه اسباب و عوامل آن برطرف نگردد و سنت‌هاي الهي و سنت رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- ملاک عمل قرار نگيرد) براي هميشه اين نابساماني‌ها باقي خواهند ماند!
رحمت خداوند بر آن دو يار همديگر (عمربن خطاب و حذيفه بن يمان) باد به خاطر آن گفتگوي آموزنده که در بين آنها رد و بدل شد.
ظاهراً حضرت عمر فاروق از اشارات رسول خدا دريافته بود که کشته مي‌شود، و مقام شهادت به حضور خداوند مي‌رسد.
انس بن مالک مي‌گويد: رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- روزي همراه با ابوبکر و عمر و عثمان -رضي الله عنهم- به کوه احد رفته بودند کوه زير پاي ايشان لرزشي کرد، رسول خدا با پاي مبارک خويش بر روي آن زد و فرمود: «اي احد آرام باش! که پيامبري و صدّيقي و دو شهيد بر روي تو قرار دارند.
عثمان بن مظعون -رضي الله عنه- مي‌گويد: رسول خدا با دست خويش به عمر اشاره نمود و فرمود: اين ريشة فتنه‌ها را خشک مي‌کند، و تا زماني که او در ميان شما باشد، ميان شما و فتنه و آسيب دري بسته وجود دارد.»
در طول ده سال و نيم خلافت حضرت عمر -رضي الله عنه-، مسلمانان به پيشرفت‌هاي بسياري نايل شدند و اسلام گسترش يافت و سرزمين‌هاي بسياري فتح گرديد و مسلمانان به پيروزي‌هاي فراواني دست يافتند.
پس از همة اينها بود که عمر فاروق خليفه مسلمين به پايان راه خود نزديک شد و اجلش فرا رسيد و با مقام شهادت به حضور خداوند رفت!
اينک صحنه‌هاي ضربت خوردن و سپس شهادت حضرت عمر را مورد بررسي قرار مي‌دهيم:
اميرالمؤمنين عمر بن خطاب -رضي الله عنه- آخرين حج خود را در سال 23 ه. انجام داد. در ايام التشريق وقتي که در «مني» بود، مقداري ماسه را روي هم انباشته کرد و رداي خويش را بر روي آن انداخت و سپس بر آن نشست و دستانش را به سوي آسمان بلند نمود و گفت: «خداوندا! توانم به ناتواني تبديل شده و مردم مسلمان و رعاهايم بسيار گرديده‌اند، و بدون آنکه تباهم گرداني و مرا به خود واگذاري مرا نزد خود ببر! من از تو مي‌خواهم در راه تو در مدينه، شهر رسول خدا به شهادت برسم!»
به راستي حضرت عمر دوست داشت در راه گسترش دين خدا و در شهر رسول خدا به شهادت برسد.
خداوند دعاي او را اجابت فرمود، و دو هفته پس از اين دعا در حالي که به شهادت رسيده بود به ملاقات خداوند شتافت!
چند روز قبل از شهادت حضرت عمر فاروق ابوموسي اشعري خوابي را ديده بود. او مي‌گويد:
«در خواب راه‌هاي بسياري را جلو خود ديدم، پس از لحظاتي همة آنها – به غير از يک راه از بين رفته و ناپديد شدند، من آن را در پيش گرفتم تا به کوهي رسيدم، نگاه کردم ديدم که رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- بر روي آن نشسته و ابوبکر نيز در کنار اوست، رسول خدا به عمر اشاره مي‌فرمود که به سوي آنان برود!»
پس از آن از خواب برخاستم و با خود گفتم:
«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»
«ما از آن خداييم و به سوي او باز مي‌گرديم.»
گمان کنم که حضرت عمر وفات کرده باشد!
انس گفت: چرا دربارة خوابت نامه‌اي براي عمر نمي‌فرستي؟! (ابوموسي اشعري و انس آن زمان در عراق بوده‌اند.)
ابوموسي گفت: نمي‌خواهم خبر مرگش را به خودش بدهم!
پس از آنکه حضرت عمر آخرين حج خويش را انجام داده و به مدينه بازگشت، روز جمعه بر روي منبر رفت و آخرين خطبة خويش را نيز در ميان مردم ايراد نمود.
عبدالرحمن بن عوف -رضي الله عنه- بخش‌هايي از سخنان حضرت عمر را در روز جمعه 21 ذي‌الحجه سال 23 هجري روايت نموده که ما آن را در بخش قبلي و در ضمن بيان چگونگي پيشنهاد حضرت ابوبکر براي خلافت نقل کرده‌ايم.
خود حضرت عمر -رضي الله عنه- نيز خوابيرا ديد که آن را براي اصحاب تعبير و تفسيرنموده بود!
حضرت عمر در همان خطبه جمعه فرموده بود: من خوابي را ديده‌ام که برداشت من از آن اين است که زمان مرگم فرا رسيد، من در خواب ديدم که انگار خروسي دوبار بر من نوک زد!!
و همچنين کساني هستند که به من سفارش مي‌کنند، خليفه پس از خو
عصر جلوگيري از آشوبها
در عصر عمر اسلام وارد اکثر کشورهاي همسايه جزيره العرب گرديد. سرزمين‌هاي شام و عراق و مصر، فارس، ارمنستان، آذربايجان، گرگان، ماوراء‌النهر در آسيا فتح شدند و در آفريقا طرابلس و برقه به تصرف مسلمانان درآمدند!
خلافت حضرت عمر ديوار استواري در برابر فتنه‌گري‌ها و آشوب‌طلبي‌ها بود، شخصيت خود حضرت عمر در واقع دروازه پولاديني بود که به هيچوجه بر روي فتنه‌گرها باز نمي‌گرديد و در عصر او فتنه و آشوب توانايي سر بيرون آوردن را نداشتند!
اما زماني که حضرت عمر -رضي الله عنه- به شهادت رسيد، آن ديوار استوار و دروازه پولادين در برابر فتنة فتنه‌گران فرو ريخت و تفرقه و هرج و مرج و آشوب و فساد از هر طرف بر مسلمانان سرازير شد و بعد از شهادت او فتنه‌هاي سرکش همچون امواج سهمگين درياها دين و دنياي مسلمانان را درنورديد.
به گفتگوي عجيب ميان عمر بن خطاب و حذيفه بن يمان -رضي الله عنهما- در مورد آشوب‌طلبي و فتنه‌گري گوش فرا مي‌دهيم:
حذيفه بن يمان مي‌گويد: ما نزد عمر بن خطاب بوديم.
او گفت: کدام يک از شما حديثي را از رسول خدا در مورد فتنه و آشوب از بر (حفظ) دارد؟
گفتم: من حديثي را در مورد فتنه درست همانگونه که رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرمود از بردارم!
گفت: بگو! خداوند پدرت را رحمت کند، تو آدم با شهامتي هستي!
گفتم: از رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- شنيدم که مي‌فرمود:
«فتنة الرجل في اهله وماله ونفسه وولده وجاره يکفّرها الصّيام والصّدقه والأمر بالمعروف والنهي عن المنکر».
«انسان در برابر خانواده و دارايي و نفس و فرزند و همسايه دچار فتنه خواهد شد، نماز و روزه و صدقه و امر به معروف و نهي از منکر آن را جبران مي‌نمايد!»
گفت: منظور من اين نوع از فتنه و تباهي نبود، مقصود من فتنه‌هايي است که به سان امواج درياها سهمگين‌اند!
گفتم: يا اميرالمؤمنين! شما را با آن چه کار؟ مگر نه اين است که ميان تو و آن فتنه‌ها دري محکم و سخت بسته وجود دارد؟!
گفت: اين در ممکن است شکسته، يا باز شود!
گفتم: نه، شکسته مي‌شود!!
گفت: اين در بايد و براي هميشه، تا قيام قيامت بسته باقي نماند!
ابووائل راوي از حذيفه پرسيد: عمر مي‌دانست که آن در کيست؟
حذيفه گفت: آري مي‌دانست، همانگونه که مي‌دانست به دنبال روز، شب خواهد آمد! من سخناني را با او در ميان نهادم که به هيچوجه ياوه و باطل به شمار نمي‌آيند!
ابووائل گفت: خواستيم از حذيفه سؤال کنيم، چه کسي دري استوار بر روي فتنه بود؟
به مسروق گفتيم: از حذيفه سؤال کن که در بسته بر روي فتنه و آشوب چه کسي بود؟
مسروق از حذيفه پرسيد: باب چه کسي بود؟
حذيفه گفت: عمربن خطاب -رضي الله عنه-!!
در واقع حذيفه بن يمان کارشناس و آسيب‌شناس و متخصص در مسائل مربوط به آشوب و فتنه بود و اين دانش را بيش از ديگر اصحاب از رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- آموخته، و به همين خاطر بود که به حضرت عمر فاروق گفت: من همانگونه که رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- فرموده‌اند، آن را از بردارم!
حضرت عمر اين موضوع را در مورد حذيفه مي‌دانست و به همين علت بود که از او تعريف نمود و فرمود: تو انسان با شهامتي هستي!
حذيفه اين موضوع را به عمر فاروق يادآور گرديد که: اين دروازه محکمي است که از نفوذ و خروش و گسترش آسيب و آشوب به ميان مسلمانان جلوگيري مي‌نمايد و بر روي آنها باز نمي‌شود! و به طور طبيعي باز نمي‌گردد، تا بستن آن ممکن باشد، بلکه در هم شکسته و از جا کنده مي‌شود!
اين بدان معني است که بعد از او تا قيام قيامت بسته نمي‌شود، اين چيزي بود که عمر آن را مي‌دانست! يعني فتنه و آشوب در ميان مسلمانان آن قدر گسترش خواهد يافت که نخواهند توانست آن را متوقف کنند يا از ميان بردارند!
يادآوري اين مطلب ضروري است که حضرت حذيفه -رضي الله عنه- از طرف خود اين را نياورده بود، و انتظار وقوع حتمي آن را نداشت، زيرا او علم غيب را نمي‌دانست!
حذيفه که در آسيب‌شناسي و تحليل اسباب و عوامل فتنه‌ها و آشوبها کارشناس بود، اين کلام را از رسول خدا شنيده و همانگونه که آن را شنيده، فهميده و از بر (حفظ) کرده، به همين خاطر است که در ارتباط با گفتگوي خود و عمربن خطاب مي‌گويد: حديثي را براي تو نقل کردم که به هيچوجه باطل و نادرست نيست!
يعني حديث صحيح و صادقي را که دروغ و غلطي در آن راه ندارد براي او نقل نمود، حديثي که خود آن را از رسول خدا شنيده‌ام!
از طرف ديگر خود عمربن خطاب -رضي الله عنه- از حقيقتي که حذيفه او را از آن خبر داد مطلع بود و مي‌دانست آن دروازة استواري که بر روي آسيب‌ها و فتنه‌ها بسته مانده خود اوست!
يعني حضرت عمر مي‌دانستکه خلافت او ديوار استوار و در بسته‌اي است که از نفوذ آسيب و آشوب به ميان مسلمانان جلوگيري مي‌نمايد و در عصر خلافت، فتنه و فساد زندگي مسلمانان را در نخواهد گرفت!
مدت خلافت حضرت عمر فاروق -رضي الله عنه-
روز سه‌شنبه 22 جمادي‌الآخر سال 13 هجري حضرت عمر پس از انتخاب و بيعت زمام امور مسلمين را در دست گرفت، و در روز چهارشنبه 26 ذي‌الحجه سال 23 ه. به شهادت رسيد و مدت خلافت او ده سال و شش ماه و چند روز بود.
بهترين مطلبي که در مورد خلافت عمر فاروق گفته شده سخن حضرت عبدالله بن مسعود است، که چنين گفته: خداوند عمر را مورد رحمت خويش قرار دهد، چرا که مسلمان شدنش گشايش، هجرتش پيروزي و خلافتش رحمت بود!!
اولين خطبه اميرالمؤمنين عمربن خطاب -رضي الله عنه-
خلافت عمر فاروق از روز سه‌شنبه بيست و دوم جمادي‌الآخر سال سيزدهم هجري آغاز گرديد!
پس از آنکه بيعت با او خاتمه يافت، بر روي منبر و پله‌اي پايين‌تر از جايي که ابوبکر صديق مي‌نشست، رفت و گفت:
«خداوندا! من ضعيف را قوت بده و من سخت‌گير را مهرباني و نرمخويي عطا فرما! و من بخيل را سخاوتمند بگردان!»
قرآن را بخوانيد تا به آن معرفت پيدا کنيد! و به آن عمل نمائيد تا اهل قرآن باشيد و قبل از آنکه شما را مورد محاسبه قرار دهند، خود خويشتن را مورد بازخواست قرار داده و خود را براي روز بزرگ رستاخيز آماده کرده، روزي که در پيشگاه خداوند حاضر مي‌شويد، که هيچ چيزي از شما پنهان نمي‌ماند، و هيچ کسي صاحب اين حق نيست که در اموري که نافرماني خداوند است از او فرمانبرداري شود!
شما هم شاهد باشيد که من در رابطه با اموال بيت‌المال خود را همچون ولي و قيم کودکي يتيم قرار داده‌ام، اگر بي‌نياز بودم براي خود چيزي را از آن برنمي‌دارم و اگر نيازمند بودم، به صورتي شايسته از آن براي خود برخواهم داشت.»
او چند روز بعد از انتخاب شدن، در ميان جمع مسلمانان خطابه‌اي را بيان نمود، که در بخش‌هايي از آن فرموده است:
«اطلاع پيدا کرده‌ام که عده‌اي از سخت‌گيري من نگران و از قاطعيت من دچار هراس گرديده‌اند، گفته‌اند: در شرايطي که رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- در ميان ما بود و در حالي که ابوبکر خليفه مسلمانان بود او بر ما سخت مي‌گرفت، اکنون که ايشان نيستند و زمام امور در دست او قرار گرفته چه خواهد کرد؟!
کساني که اين سخن را گفته‌اند، حق به جانب‌اند و راست گفته‌اند:
زماني که با رسول خدا بوده و خدمتکارشان بودم، هيچ کس به اندازة او مهربان و نرمخو نبود و همانگونه بود که خداوند در موردش فرموده‌اند:
)بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ( (التوبة: 128).
«او نسبت به مؤمنين رؤوف و مهربان بود.»
اما من شمشير از نيام برآمده‌اي در خدمت او بودم، تا وقتي که خود مي‌خواست من را در نيام، يا به کار مي‌گرفت. تا زماني که در خدمت رسول خدا بوده، اين چنين بودم! و تا زماني وفات يافت از من راضي بود، و به خاطر آن خداوند را بسيار سپاس مي‌گويم و به آن رضايت، افتخار مي‌نمايم!
پس از رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- ابوبکر ولي امر مسلمانان گرديد، او کسي بود که هيچکس دلسوزي و کرامت و نرمخويي و مهربانيش را انکار نمي‌کرد، من خدمتکار و همکار او نيز بودم، سخت‌گيري خويش را با نرمخويي او در مي‌آميختم و شمشير از نيام کشيده‌اي در اختيار او بودم و اگر مي‌خواست مرا در نيام مي‌کرد و چنانچه اراده مي‌کرد مرا آزاد مي‌گذاشت، من با او نيز اين چنين بودم، تا اينکه خداوند در حالي روح او را نزد خود برد که از من راضي بود و به خاطر آن خداوند را بسيار سپاسگزارم و به آن افتخار مي‌کنم!
اي مردم! اکنون زمام امور خود را به دست من داده‌ايد، بدانيد از آن سخت‌گيريها بسيار کم شده، که از آن تنها براي مقابله با اهل ستم و تجاوز بر حقوق مسلمين استفاده خواهم کرد، اما در برابر اهل دين و مسالمت‌جويان، از بسياري از آنها آرام‌تر و نرمخوتر خواهم بود!
به هيچ کس اجازه نخواهم داد به ديگري ستم و يا حقوق او را پايمال نمايد و سر ستمکاران بر زمين ساييده و پايم را بر روي گردنشان خواهم گذاشت، و تا زماني به حق مردم گردن ننهند، پايم را برنخواهم داشت!
اين گونه سخت‌گيري و قاطعيت را با ستمگران، اعمال خواهم کرد، و اما از طرف ديگر در برابر پاکان و پرهيزکارن خاشعانه چهرة خود را بر زمين نهاده و با آنان فروتن خواهم بود.
«اي مردم! شما هم بر من حق و حقوقي داريد که دوست دارم آنها را به شما يادآوري نمايم! تا از مطالبه آنها غفلت نکنيد!
اين حق شماست که تنها از راه صحيح و مشروع خراج و غنيمت‌هايي را که خداوند در اختيارتان مي‌نهد، جمع‌آوري نمايم!
اين حق شماست که آن اموال جمع‌آوري شده را در راه درست مصروف نمايم!
اين حق شماست که با ياري خداوند به حقوق و مزاياي شما بيفزايم! و از مرزهايتان پاسداري کنم.
اين حق شماست که شما مردم را در معرض هلاکت و نابودي قرار ندهم!
اين حق شماست که هر گاه از سوي ما به جايي اعزام شديد، مسئوليت و سرپرستي خانواده‌هايتان را بر عهد بگيرم!
اي بندگان خداوند از خداوند پروا کنيد! و با خودداري از کارشکني در کار من براي ادارة امورتان مرا ياري دهيد! به وسيله امر به معروف و نهي از منکر و نصيحت مرا بر کنترل نفس خويش کمک کنيد! و در اموري که خداوند مرا متولي آن نموده با اندرز خويش از من حمايت کنيد!
بيش از اين سخني ندارم و در پايان از خداوند متعال براي خود و شما درخواست مغفرت مي‌نمايم».
عمربن خطاب -رضي الله عنه-
از خلافت تا شهادت
نشست اهل حل و عقد
در بخش قبلي گفتيم که: ابوبکر درروز سه‌شنبه بيست و دوم ماه جمادي‌الآخر سال سيزدهم هجري وفات يافت، و حضرت عمربن خطاب بر پيکر او نماز ميت خواند و همان روز دفن گرديد.
در همان روز بزرگان اصحاب و اهل حل و عقد از جمله عمربن خطاب اجتماعي را ترتيب دادند. و توصيه و پيشنهاد مکتوب حضرت ابوبکر را در مورد جانشيني حضرت عمر -رضي الله عنه- مورد بررسي قرار دادند.
پس از گفتگو و تبادل نظر در همان نشست، اهل حل و عقد با انتخاب حضرت عمر به عنوان خليفة مسلمين موافقت نموده و با او بيعت کردند!
بدين ترتيب مقام خلافت هيچگاه خالي نماند و بلافاصله پس از مرگ ابوبکر صديق اصحاب با انتخاب خليفة بعدي جالي خالي او را پر کردند و عمربن خطاب را جانشين او نمودند، درست همان کاري را که در زمان وفات رسول خدا انجام داده بودند که در همان روز وفات ايشان با ابوبکر صديق بيعت کردند، تکرار نمودند!
آخرين لحظات عمر ابوبکر صديق -رضي الله عنه-
وقتي ابوبکر صديق در آخرين دقايق عمر خويش قرار داشت، عايشه ام‌المؤمنين نزد او بود و اين شعر را مي‌خواند که:
لعمرک ما يغني الثّراء عن الفتى
إذا حشرجت يوماً وضاق بها الصّدر
«به جان تو سوگند! آنگاه که رادمرد وبزرگوار به لحظات پاياني عمر خود برسد و نفس‌هاي آخر را بکشد، شايسته نيست که او را در دل خاک پنهان کنند!»
حضرت ابوبکر از اين سخن او ناراحت شد و به او فرمود: اين چنين مگو! بلکه اين آيه را بخوان که:
)وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ( (ق: 19).
«جان دادن (سرانجام فرا مي‌رسد و) به راستي، اين همان چيزي است که از آن کناره مي‌گرفتي وگريزان بودي.»
حضرت عايشه مي‌گويد: پدرم ابوبکر حد فاصل ميان مغرب و عشاء وفات يافت! و آخرين کلام او اين دعا بود که: رب توفني مسلماً وألحقني بالصالحين:
«پروردگارا! مسلمانم بميران و به نيکانم ملحق بفرما!»
پس از مرگ کار غسل او را همسرش اسماء دختر عميس و پسرش عبدالرحمن انجام دادند.
ابوبکر صديق به دخترش عايشه وصيت نمود بود که او را در کنار رسول خدا به خاک بسپارند! و به همين خاطر در کنار مرقد مبارک رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- او را دفن کردند!
عمربن خطاب، عثمان بن عفان، طلحه بن عبيدالله و پسرش عبدالرحمن پيکر گرامي او را به آرمگاهش حمل نمودند. و سر او را کمي پايين‌تر از شانه رسول خدا با فاصلة کم از او قرار دادند![1]
برخي بر اين باور بودند که ابوبکر به وسيله مردي يهودي مسموم گرديده و بر اثر آن مسموميت بوده که فوت نموده است!
امام ابوجعفر طبري مي‌گويد: گفته‌اند: که يهوديان مقداري برنج پخته را مسموم کردند و برخي مي‌گويند: آن غذاي مسموم شده آبگوشت بوده است. و اين سبب وفات او بوده است!
حارث بن کيلدة ثقفي که طبيب مشهور عرب بود، در خوردن آن غذا با حضرت ابوبکر همراه بود، وقتي حارث کمي از آن غذا را بر دهان نهاد، متوجه مسموم بودن آن گرديد و از خوردن آن دست برداشت و به ابوبکر گفت: ما غذاي مسمومي را خورديم! و هر دوي آنها پس از يک سال وفات نمودند.[2]
اما اکثر مورخين بر اين باورند که آن روايت چندان معتبر نيست و روايت مورد اعتماد اين است که او در روزي سرد حمام کرد که دچار تب و لرز شديد گرديد و پس از پانزده روز بيماري در منزل وفات يافت.
اين روايت از عايشه -رضي الله عنها- مي‌باشد، ما اين روايت را مي‌پسنديم و مورد اعتمادش مي‌شماريم.
خداوند ابوبکر صديق را مورد رحمت خود قرار دهد و از او راضي، و خوشنود باد!
--------------------------------------------------------------------------------
[1]- الکامل في التاريخ ابن اثير ج 2 ص 425 - 427
[2]- تاريخ طبري ج 3 ص 422
توصيه ابوبکر صديق به عمر فاروق -رضي الله عنهما-
پس از آن ابوبکر صديق، عمر فاروق را فراخواند و مسائل جامع و مهمي را به او توصيه و سفارش نمود، برخي از مطالبي که فرمود اين بود که:
«اي عمر! پرهيزکار باش! بدان خداوند کار روز را در شب انجام دادن و کار شب را به روز انداختن نمي‌پذيرد. و تا فرضيه‌اي انجام نپذيرد خداوند مستحبي را قبول نمي‌فرمايد.
سنگيني و ارزش اعمال انسان در قيامت به پيروي او از حق در دنيا بستگي دارد، و شايسته است ميزاني که فرداي قيامت، حق در آن نهاده مي‌شود، سنگين باشد. و سبکي و بي‌ارزشي اعمال انسان در قيامت به خاطر پيروي از باطل است. و شايسته است ميزاني که در فرداي قيامت، باطل در آن نهاده مي‌شود، سبک و بي‌ارزش باشد!
خداوند وقتي از اهل بهشت ياد فرموده، به بهترين اعمال آنها اشاره نموده و از کردار بدشان سخني نگفته، هر گاه آنان را به ياد مي‌آورم، مي‌ترسم که به آنها ملحق نشوم!
از طرف ديگر وقتي خداوند در مورد دوزخيان صحبت مي‌کند به خاطر اعمال بد و زشتشان است. اعمال خوبشان را رد مي‌کند و نمي‌پذيرد، هر گاه آنان را به ياد مي‌آورم، اميدوارم که از جمله آنان نباشم!
اين به آن خاطر است که انسان هم شوق و رغبت پيدا کند و هم هراس و رهبت، که از يک طرف به رحمت خداوند مطمئن نباشد و از طرف ديگر از فضل و رحمتش نااميد نگردد!!
چنانچه توصيه مرا مراعات نمايي، بيش از هر چيزي به مرگ علاقمند خواهي بود، و مرگ هم به سراغ تو خواهد آمد، اما اگر اين را به دست فراموشي سپردي، بيش از هر چيز از مرگ در هراس خواهي بود، اما از دست آن رهايي نخواهي يافت!!»
در داخل خانه حجاب را برمي‌داشتم و برخي از لباسهايم را از تن بيرون مي‌آوردم، زيرا تنها همسرم رسول خدا و پدرم ابوبکر در آنجا بودند، اما از آن به بعد به خاطر شرم از عمر آنگونه نمي‌کردم.
حضرت عمر بن خطاب مانند رسول اکرم و ابوبکر صديق در سن شصت و سه سالگي دعوت حق را لبيک گفت و به رفيق اعلا پيوست.
خداوند او را مشمول رحمت و رضايت و خوشنودي خويش قرار دهد و او را راضي و شاد گرداند!
ام!
اما چنانچه کسي را براي جانشيني در نظر بگيرم به حضرت ابوبکر تأسي نموده‌ام!
عبدالله بن عمر مي‌گويد: دريافتم که او عملکرد و سنت هيچکس را با عملکرد و سنت رسول خدا در کنار هم قرار نمي‌دهد و به هيچوجه کسي را براي جانشيني خويش در نظر نمي‌گيرد!
روزي ديگر سعيد بن زيد -رضي الله عنه- (نفري بود که مژده بهشت به او داده شده بود) نزد او آمد و گفت: يا اميرالمؤمنين! اگر کسي را براي جانشيني پيشنهاد مي‌کردي و در امور او نظر مي‌دادي بهتر بود، زيرا مردم به تو اعتماد دارند!
حضرت عمر فاروق فرمود: من در مورد اين موضوع اصراري نسنجيده را احساس مي‌کنم! ولي من کار انتخاب خليفه را به آن شش نفري مي‌سپارم که رسول خدا -صلى الله عليه وسلم- با خوشنودي از ايشان از دنيا رفت.
اگر يکي از آن دو مَرد – يعني سالم بردة مولي حذيفه، يا ابوعبيدة جراح – در حال حيات مي‌بودند، يکي از آنها را براي اين مسئوليت پيشنهاد مي‌کردم و به او اعتماد مي‌نمودم!
اگر خداوند در مورد ابوعبيده از من سؤال مي‌فرمود و در پاسخ مي‌گفتم: من از پيامبرت شنيده بودم که او مورد اعتماد اين امت است!
همچنين اگر در مورد سالم از من سؤال مي‌فرمود، مي‌گفتم: از پيامبرت شنيدم که مي‌فرمود: سالم خداوند را به شدت دوست دارد!
در همان ايام روزي جمعي از اصحاب به عيادت عمر فاروق آمدند مغيره بن شعبه -رضي الله عنه- يکي از ايشان بود!
مغيره گفت: يا اميرالمؤمنين! پسرت عبدالله را به عنوان جانشين خود مطرح کن!
عمر فاروق فرمود: خدا مرگت دهد! سوگند به خداوند قصد تو از اين سخن خوشنودي خداوند نيست!
در اين مورد نيازي به مشورت شما نمي‌بينم، سوگند به خداوند به هيچوجه خلافت خويش را تبليغ و تعريف و تمجيد نمي‌کرد. و آن را براي هيچ يک از افراد خانواده‌ام نمي‌پسندم!
اگر خلافت خوب است سهم خود را از آن برده‌ايم و اگر بد است، باز خواست يکي از افراد خانواده عمر در مورد امت محمد کافي است!
من خود را سخت به زحمت انداختم، و خانواده‌ام را دچار محروميت نمودم، در نهايت اگر از بازخواست قيامت نجات پيدا کنم که نه مجازات شوم و نه پاداشي بگيرم، براستي خود را خوشبخت مي‌دانم!
اي ياران رسول خدا بودي و اينک در حالي از ايشان خداحافظي مي‌کني که از تو رضايت دارند1
به درستي تو اميرالمؤمنين و امين المؤمنين و سيدالمؤمنين بودي، بر پاية کتاب خداوند داوري مي‌کردي و دارايي‌ها را عادلانه تقسيم مي‌کردي، مسلمان شدن تو افتخار‌آميز و خليفه شدنت مايه فتح و پيروزي بود و زمين را از عدالت خويش پر کردي!»
او از سخنان ابن عباس متعجب گرديد و از بالين سر بلند نمود و نشست و خطاب به عبدالله بن عباس که در کنار علي‌بن ابيطالب -رضي الله عنه- نشسته بود، گفت: اي ابن عباس! آنچه را که گفتي نزد خداوندم براي من شهادت خواهي داد!؟
حضرت علي بن ابيطالب نيز فرمود: من نيز نزد خداوند آنها را برايت شهادت مي‌دهم!!
مردم همچنان نزد او مي‌آمدند و او را تعريف و تمجيد مي‌کردند، و هر چه را که مي‌گفتند: درست بود و بدون کم و زياد.
مي‌گفتند: يا اميرالمؤمنين خداوند تو را پاداش نيک دهد که چنين و چنان بودي و پس از آن منصرف مي‌شدند و دسته‌اي ديگر مي‌آمدند و زبان به محاسن نيک او مي‌گشودند!
عمر فاروق در پاسخ به آنان مي‌گفت: به خاطر امارت و خلافت از من تعريف و تمجيد نکنيد! من همنشين رسول خدا بودم و او از من راضي بود، و يار و دوست ابوبکر بودم و دستوراتش را اطاعت مي‌کردم و تا زماني که او وفات يافت و همچنان فرامين او را فرمانبرداري مي‌کردم!
تنها چيزي که در مورد آن براي خود نگران بودم همين امارت بر شما بود، سوگند به خداوند دوست دارم که بدون آنکه کمترين پاداشي را بخواهم از مسئوليت هاي آنان در قيامت رهايي پيدا نمايم! سوگند به خداوند دوست دارم همانگونه که آن را آغاز کردم از آن خارج شوم که نه اجري را مي‌خواهم و نه مسئوليتي را داشته باشم!
وقتي به عبيدالله بن عمر خبر دادند که پدرش به وسيله ابولؤلؤ ضربت خورده پريشان و هاج و واج گرديد، همچون ديوانه‌اي درآمد!
وقتي سرآسيمه به سوي خانه مي‌آمد به عبدالرحمن بن ابي‌بکر رسيد و عبدالرحمن او را از نشست مخفيانه آن سه توطئه‌گر يعني – ابولؤلؤ و هرمزان و جفينه – باخبر کرد. که چگونه با ديدن او دست و پاي خود را گم کردند و از جاي برخاستند و خنجر ابولؤلؤ از دستش بر زمين افتاد؟! درست همان خنجري که ابولؤلؤ براي کشتن حضرت عمر فاروق از آن استفاده کرد.
عبيدالله بن عمر يقين پيدا کرد که اقدام به ترور پدرش توطئه مجوس بوده اما آن سه نفر در آن مشارکت داشته‌اند! هر چند ابولؤلؤ خودکشي کرده، اما بايد آن دو نفر ديگر را به خاطر مشارکت در آن توطئه که به کشته شدن حضرت عمر فاروق انجاميده قصاص شوند!
عبيدالله بن عمر شمشيرش را از نيام کشيد و به سوي هرمزان رفت و با يک ضربه ششمير او را از پاي درآورد!
عبيدالله مي‌گويد: وقتي هرمزان سوزش شمشير را چشيد، شهادتين را بر زبان آورد!
پس از آن به سوي جفينه رفت و او را با ضربه‌هاي متعدد شمشير به قتل رسانيد.
عبيدالله بن عمر مي‌گويد: وقتي جفينه را با شمشير از پاي درآوردم، او صليبي را بر روي صورت خود نهاد، (يعني بر آيين مسيحيت جان داد).
او به خانه ابولؤلؤ رفت و دختر او را از دم تيغ گذرانيد!
او مي‌خواست همة بردگان رومي و ايراني را که در مدينه مي‌يافت به قتل برساند، و در مدينه به دنبال آنها مي‌گشت. وقتي مسلمانان باخبر شدند، با شتاب به سوي او رفتند و در حالي که شمشيرش را در دست گرفته و از آن خون مي‌چکيد، محاصره کردند!
عمروبن عاص به احتياط درحالي که با او به نرمي سخن مي‌گفت جلو رفت و شمشير را از دست او گرفت.
سپس او را بازداشت کرده و به زندان انداختند!
پس از آنکه او مدتي را در زندان گذراند، مسلمانان در مورد او که بدون محاکمه دو مرد و يک دختر را به قتل رسانيده بود، اختلاف نظر پيدا کردند، حتي اگر مشارکت هرمزان و جفينه در طرح توطئه ترور پدر او به اثبات مي‌رسيد، او اجازه نداشت خودسرانه اقدام به چنين كارى نمايد، و احکام و مقررات را زير پا بگذارد و به حق اجراي احکام توسط خليفه نيز تعرض کند!
تعدادي از اصحاب رأيشان بر اين بود که او به خاطر کشتن نارواي آن سه نفر بايد محاکمه و قصاص شود!
عده‌اي هم خواستار عدم قصاص او شدند و عفو او را درخواست کردند و گفتند: او شر هرمزان و جفينه را از سر مسلمانان برداشته است! مي‌خواهيد با قصاصش او را در کنار پدرش به خاک بسپاريد! مگر مي‌شود پذيرفت که عمر ديروز ترور شود و امروز پسرش نيز کشته شود؟!
در نهايت در اين مورد اتفاق نظر پيدا کردندن که تا زمان انتخاب خليفه او در زندان باقي بماند.
وقتي عثمان بن عفان -رضي الله عنه- به عنوان خليفه برگزيده شد، عمرو بن عاص به او گفت: پيش از آنکه تو زمام خلافت را در دست بگيري، عبيدالله بن عمر سه نفر را کشته است و اين اقدام او در زمان خلافت تو نبوده و مسئوليتي بر عهدة تو نيست و من بر اين باورم که او را مورد عفو قرار دهي!
حضرت عثمان اين پيشنهاد را پذيرفت و ديه هرمزان و جفينه و دختر
ضربت خوردن عمر فاروق
در بامداد روز چهارشنبه بيست و ششم ماه ذي‌الحجه سال 23 هجري ابولؤلؤ با همان خنجر دو سر مسموم توطئه‌اي از پيش طراحي شده را به اجرا گذاشت و ضربه‌اي کاري را بر حضرت عمر -رضي الله عنه- در محراب مسجد پيامبر وارد کرد.
به پاي صحبت يکي از شاهدان ماجرا مي‌نشينيم تا با تفصيل بيشتر ماجراي ضربت خوردن حضرت عمر را براي ما بازگو نمايد:
عمرو بن ميمون اودي -رضي الله عنه- مي‌گويد:
من شاهد ضربت خوردن حضرت عمر بودم. تنها چيزي که مانع از آن مي‌شد هميشه در صف اول نماز بايستم ابهت شخصيت حضرت عمر بود! او به راستي مردي بسيار با هيبت و پرابهت بود!
من در صف دوم بودم و ابن عباس ميان من و عمر بن خطاب قرار داشت (يعني ابن عباس در صف اول و من در صف دوم) او پشت سر اميرالمؤمنين ايستاده بود، هنگام نماز صبح بود، عمر در محراب نماز ايستاده بود!
او در ادامه مي‌گويد: عمر گاهي به ميان صفوف نمازگزاران مي‌آمد و روبروي آنها مي‌ايستاد و به آنان نگاه مي‌کرد و مي‌فرمود: درست و راست بايستيد، اگر کسي را مي‌ديد که عقب يا جلو ايستاده او را در جاي صحيح قرار مي‌داد و سپس به محراب مي‌رفت و نماز را با گفتن الله اکبر آغاز مي‌کرد.
او عادت داشت که در رکعت اول نماز صبح براي آنکه مردم بيشتري به نماز جماعت برسند، تمامي سوره يوسف يا نحل را قرائت مي‌نمود!
در روز حادثه اقامه نماز خوانده شد و عمر نگاهي به صف نمازگزاران کرد آنها را به درست کردن صف خود فراخواند و همچنان که گفته شد: عبدالله بن عباس و عبدالرحمن عوف درست پشت سر او ايستاده بودند، و در آن وقت بود که ابولؤلؤ همراه با خنجر مسمومش وارد مسجد گرديد!
حضرت عمر فاروق تکبيره الاحرام نماز را گفت: و به دنبال آن نمازگزاران نيز تکبيره الاحرام را گفتند و نماز عملاً آغاز شد.
اما قبل از آنکه شروع به قرائت سورة فاتحه کند، ابولؤلؤ در ميان صفوف نمازگزاران عبور کرد و خود را به حضرت عمر رسانيد و سه ضربه عميق و کاري بر شانه و لگن و شکم او وارد کرد اما ضربه‌اي که بر شکم او وارد کرده بود بسيار عميق و کاري بود!
حضرت عمر گفت: اين سگ مرا کشت يا اين سگ مرا خورد!!
حضرت عمر بر روي زمين محراب افتاد و بر اثر ضربه‌اي که بر پيکر او وارد شده بود، خون به شدت از بدن او خارج مي‌گرديد! اما در آن حال اين آيه از قرآن را مي‌خواند که:
)وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً( (الأحزاب: 38).
«فرمان خداوند تقديري انجام شدني است».
ابولؤلؤ پس از آنکه آن ضربه‌ها را به پيکر حضرت عمر فاروق زد، به صف نمازگزاران حمله‌ور شد و در چپ و راست خود سيزده نفر را به شدت زخمي کرد که هفت نفر آنها در دم به شهادت رسيدند!!
وقتي عبدالرحمن بن عوف اين صحنه هولناک را ديد، اقدامي هوشيارانه را انجام داد و پتويي را برداشت و آن را بر روي ابولؤلؤ انداخت تا امکان دستگيري او وجود داشته باشد.
ابولؤلؤ وقتي خود را در زير پتو گرفتار ديد دست به خودکشي زد و بلافاصله جان داد!
عمروبن ميمون در تکميل بازگويي حادثه مي‌افزيد: عمر فاروق در حالي که از زخمهايش خون مي‌ريخت، دست عبدالرحمن بن عوف راکه پشت سر او قرار داشت گرفت و او را براي تکميل نماز به محراب فراخواند، و عبدالرحمن بن عوف به محراب رفت و امامت نماز را بر عهده گرفت.
کساني که در نزديکي حضرت عمر قرار داشتند شاهد حادثه بوده و صحنه ترور او و کشته و زخمي شدن سيزده نفر ديگر همچنين خودکشي ابولؤلؤ را ديدند!
اما کساني که در صفهاي دورتر و در گوشه و کنار مسجد قرار داشتند نمي‌دانستند چه حادثه‌اي روي داده و تعدادي از آنها مرتب سبحان الله مي‌گفتند.
اما همچنان که گفته شد: عبدالرحمن بن عوف به محراب رفت و نماز بسيار کوتاهي را با قرائت کوتاهترين سوره اي قرآن خواند، و در حالي که او و ديگر نمازگزاران به نماز ايستاده بودند، حضرت عمر -رضي الله عنه- درکنار او بيهوش نقش زمين گرديده بود، اما آنان اقامه نماز بامداد را که زمان آن محدود و کوتاه است به مشغول شدن به ماجراي زخمي شدن حضرت عمر و ديگر مسلمانان مقدم داشتند!
عبدالله بن عباس -رضي الله عنهما- مي‌گويد: بيهوشي حضرت عمر تا نزديکي طلوع آفتاب ادامه پيدا کرد، و اين در حالي بود که او نماز بامدادش را نخوانده بود!
يکي گفت: براي به هوش آوردن او هيچ چيزي به اندازه يادآوري وقت نماز مؤثر نيست، اگر در حال حيات باشد، حتماً به هوش مي‌آيد.
يکي از آنها او را صدا زد و گفت: اميرالمؤمنين وقت نماز است!
حضرت عمر فاروق بلافاصله به هوش آمد و گفت: مرحبا به نماز! به راستي هر کس آن را ترک کند از هيچ حق و خيري برخوردار نيست!
او به چهر‌ه‌هاي ما نگريست و گفت مردم نمازشان را خواندند؟
ابن عباس مي‌گويد: گفتم آري يا اميرالمؤمنين!
او گفت: ترک نماز کردن با مسلمان بودن همخواني ندارد!!
او در حالي که زخمهاي کاري بر بدن داشت، براي گر
عید قربان مبارک 🌙
عید قربان زیباترین جلو تعبد در برابر خالق یکتا بر شما مبارک! سربلندی ابراهیم آرامش اسماعیل امیدواری هاجر عطر عرفه و برکت عید قربان رابرایتان آرزومندیم 🌼