1266
چهارطبقه شهر را با تمام زیباییها و زشتیهایش، رویدادها و زندگی روزمرهی شهروندانش، با نگاهی نقادانه به تصویر میکشد. شمارهی ثبت: ۶۲۵۱ بازنشر مطالب با ذکر منبع آزاد است. ارتباط با ما: @CharTabaqeh1 www.instagram.com/CharTabaqeh
• امنیت غذایی چه جایگاهی در فرایند برنامهریزی شهری دارد؟
• شهر در برنامهریزیهای کلان و خرد خود، چه جایگاهی برای نظام غذایی و تأمین غذای شهروندان قائل است؟
• با دورتر شدن منابع تأمین غذا از شهر، هزینه حملونقل و قیمت مواد غذایی چه تغییری میکند و این مسئله چه تأثیری بر قدرت خرید خانوارها خواهد داشت؟
• آیا مسئولان برای جبران ظرفیتهای ازدسترفته تولید غذا، راهکاری جایگزین و پاسخگو به نیازهای شهروندان دارند؟
• توسعه در اراضی کشاورزی شرق مشهد، قرار است کدام مسئله را حل کند که نادیده گرفتن تأمین زمین و منابع پایدار غذایی را توجیه میکند؟
• و در نهایت، در اسناد توسعه شرق، منافع عمومی و امنیت غذایی شهروندان چه جایگاهی دارند و چگونه بر منافع نهادی اولویت مییابد؟
@CharTabaqeh
🔺غذای شهر، چه جایی در برنامهریزی شهری دارد؟
هر روز برای خرید نان، سبزی، میوه و دیگر مواد غذایی به فروشگاههای شهر میرویم؛ اما کمتر از خودمان میپرسیم: این غذاها کجا تولید میشوند و با بزرگتر شدن شهر، چه اتفاقی برای زمینهای تولیدکنندهی آنها میافتد؟
کشاورزی شهری و پیرامونشهری، یعنی تولید محصولات کشاورزی در داخل شهر و زمینهای اطراف آن. اما توجه به این فعالیت، فقط به معنای داشتن باغچههای کوچک و فضاهای سبز بیشتر نیست؛ مسئله این است که تولید غذا هم در برنامهریزی شهر جایگاهی داشته باشد.
وقتی زمینهای حاصلخیز اطراف شهر به ساختمان و خیابان تبدیل میشوند، فقط ظاهر شهر تغییر نمیکند؛ ممکن است بخشی از ظرفیت تولید غذا و فرصتهای شغلی کشاورزان نیز از بین برود. از طرف دیگر، با افزایش جمعیت شهر، نیاز به غذا بیشتر میشود؛ یعنی درست زمانی که به غذای بیشتری نیاز داریم، ممکن است زمین کمتری برای تولید آن باقی گذاشته باشیم.
البته تأمین غذای شهر تنها با کشاورزی درون شهر و اطراف آن ممکن نیست. شهرها به روستاها و مناطق دیگر وابستهاند و حفاظت از زمین و آب، حمایت از تولیدکنندگان و توجه به مسیر رسیدن محصولات به دست مردم، باید در کنار هم دیده شوند. داشتن غذای کافی در بازار نیز بهتنهایی کافی نیست؛ مردم باید توان خرید و امکان دسترسی به آن را داشته باشند.
برنامهریزی شهری فقط تعیین محل خانهها، خیابانها و مراکز خرید نیست؛ باید به این پرسش هم پاسخ دهد:
شهری که برای سکونت مردم گسترش میدهیم، برای تأمین غذای آنها چه فکری کرده است؟
@CharTabaqeh
🔺رشد بیبرنامه و امنیت غذایی
رشد بیبرنامهی شهرها در کشورهای درحالتوسعه، از اصلیترین محرکهای تغییر کاربری اراضی کشاورزی و برهمخوردن تعادل در زنجیرهی تأمین غذاست. در فرایند گسترش محدودهی شهرها، ممکن است زمینهای حاصلخیز کشاورزی در پیرامون شهرها به ساختوسازهای مسکونی، صنعتی و زیرساختی اختصاص یابند. این تغییر کاربری اراضی کشاورزی نهتنها خاک مرغوب، بهمثابه یک منبع محدود و غیرقابلجایگزین را از بین میبرد، بلکه بر ساختار تولید کشاورزی و امنیت غذایی سرزمین نیز اثرگذار است.
با محدود شدن اراضی حاصلخیز پیرامون شهرها، تولید غذا به مناطق کمبازده یا دوردستتر رانده میشود، و در هر دو حالت، با کاهش بهرهوری و اتلاف محصول یا افزایش هزینههای حملونقل، به گرانی زنجیرهی تأمین و توزیع غذا منجر میگردد. نتیجهی این تغییراتِ قابلپیشگیری، کاهش نسبت ظرفیت تأمین غذای محلی به جمعیت روبهرشد شهرنشین و افزایش وابستگی شهرها به واردات غذا از خارج از منطقه است.
بهاینترتیب، امنیت غذایی از تغییرات کالبدی-فضایی آسیب میبیند و کاهش دسترسی فیزیکی و افت پایداری تولید محلی، مستقیماً به نوسانات قیمتی، ناامنی غذایی و سوءتغذیه بهویژه در میان اقشار آسیبپذیر منجر میشود.
از این رو، در برنامهریزی شهری نباید زمینهای کشاورزی پیرامون شهرها را صرفاً بهعنوان زمینهای خامِ آمادهی توسعه در نظر گرفت، بلکه باید حفاظت از این اراضی و حمایت از کشاورزی در حریم شهر را بهعنوان بخشی حیاتی از زیرساخت زیستی و امنیت غذایی شهرها تعریف و تثبیت نمود.
برگرفته از مقالهی «رشد شهری، امنیت غذایی و نظامهای کشاورزی در کشورهای درحالتوسعه»
https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.06.001
@CharTabaqeh
🔺زمینهای کشاورزی؛ قربانی گسترش شهرها؟
شهرها برای پاسخگویی به نیازهای جمعیت، تأمین مسکن و گسترش فعالیتهای اقتصادی و خدماتی خود، به زمین بیشتری نیاز پیدا میکنند؛ اما آیا هر زمینی میتواند مقصد توسعهی شهری باشد؟ آیا گسترش محدودهی شهر، همیشه بهمعنای پیشرفت و بهبود کیفیت زندگی است؟
گسترش شهرها به سمت اراضی
کشاورزی، تنها به معنای تغییر کاربری زمین نیست؛ بلکه میتواند پیامدهای گستردهای بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و محیطزیستی مناطق پیرامونی داشته باشد. کاهش زمینهای تولیدکنندهی غذا، تضعیف فعالیتهای کشاورزی، از بین رفتن بخشی از پوشش گیاهی، افزایش فشار بر منابع طبیعی و تغییر الگوی سکونت و اشتغال در روستاها، از جمله پیامدهای احتمالی این روند هستند.
از سوی دیگر، اراضی کشاورزی تنها فضاهایی برای تولید محصولات غذایی نیستند؛ بلکه بخشی از سرمایههای طبیعی و محیطزیستی هر منطقه به شمار میروند و در حفظ تعادل اکولوژیکی، تأمین امنیت غذایی و پایداری سکونتگاههای انسانی نقش مهمی ایفا میکنند. از دست رفتن این اراضی، گاهی پیامدهایی بههمراه دارد که جبران آنها در آینده بسیار دشوار و حتی غیرممکن خواهد بود.
بیتردید شهرها به توسعه و گسترش نیاز دارند؛ اما مسألهی اصلی، چگونگی و جهت این توسعه است. برنامهریزی شهری باید بهگونهای انجام شود که ضمن پاسخگویی به نیازهای شهر، از تخریب منابع طبیعی، نابودی اراضی ارزشمند کشاورزی و برهم خوردن تعادل میان شهر و روستا جلوگیری کند.
توسعهی پایدار، صرفاً بزرگتر شدن محدودهی شهر و افزایش ساختوساز نیست؛ بلکه یافتن تعادلی میان نیازهای توسعه، حفاظت از منابع طبیعی، حفظ ظرفیتهای تولیدی و توجه به حقوق نسلهای آینده است. چراکه شهری که برای رشد خود، سرمایههای طبیعی پیرامونش را از دست میدهد، لزوماً شهری توسعهیافتهتر نخواهد بود.
@CharTabaqeh
واقعیت چهارم: فقدان خطقرمز
جای خالی فهرست «نبایدهای توسعه» در مشهد بهشدت احساس میشود. در این شهر مشخص نیست چه کارهایی خطای فاحش محسوب میشوند و غیرقابلمذاکره هستند؛ پس از تجربههای تلخ متعدد، مشهد هنوز هم تخریب باغات را به خط قرمز خود تبدیل نکرده است؛ تخریب بناهای ارزشمند تاریخی شهر همچنان ادامه دارد، و بهتازگی، چوب حراج به کاربریهای عمومی دایر شهر زده میشود.
در این مورد آخر، «مولدسازی» بهجای آنکه ابزاری برای تبدیل داراییهای راکد و تأمین مالی پروژههای ناتمام باشد، به ابزاری برای قطع ریشهی خدمات دایر و فعال تبدیل شده است.
برخی مدیران با انگیزههای نامعلوم، خدمات در حال استفاده و دایر مردم را به مزایده و تغییر کاربری میگذارند.
در واقع، خدمتی موجود و دایر از بین میرود و با وعدهی ارائهی خدمات مشابه در آینده جایگزین میشود.
واقعیت پنجم: مرکز شهر، همچنان بدونمتولی
وضعیت بافت پیرامون حرم مطهر رضوی، ویترین تمامنمای ورشکستگی برنامهریزی و طراحی شهری در مشهد است. مدیران محلی با چشمپوشی بر سه دهه تخلف فاحش نسبت به طرحهای مصوب گذشته، نهتنها حقوق پایمالشدهی عمومی را احیا نکردهاند، بلکه بر ادامهی همان مسیر پای میفشارند و حقوق عمومی را نادیده میگیرند.
نکتهی تأسفبرانگیز دیگر در حل مسائل این بافت، عدمهمراهی مدیران برای استفاده از راهحل «انتقال حق توسعه» است.
واقعیت ششم: بازگشت مجرم به صحنهی جرم
در تصمیمی تأملبرانگیز و شگفتآور، مهندسان مشاوری که در طول چند دهه نقشی انکارناپذیر در بسترسازی و موجهسازی برای تخریب بافت و بناهای تاریخی مشهد داشتهاند، اکنون توسط شهرداری و میراث فرهنگی مجدداً به عنوان مشاور «بازنگری در ضوابط بافت تاریخی» برگزیده شدهاند.
اگرچه کارنامهی هر طرح، پس از ارائهی خروجی نهایی آن قابلبررسی است، اما انتخاب یکی از عوامل تخریب بافت تاریخی برای تعیین کموکیف حفاظت از آن، توهینی به حافظهی تاریخی شهر است.
واقعیت هفتم: رو به فردا، با برنامهریزی
با وجود تمام چالشهای انباشته، روزنهی امیدی در شهر مشهد وجود دارد که روزبهروز درخشانتر میشود. مشهد از مهمترین و ارزشمندترین سرمایه برای تحول برخوردار است؛ نسلهایی از فارغالتحصیلان، پژوهشگران و متخصصان شهرسازی که مجهز به دانش روز، تعهد اجتماعی و اخلاق حرفهای سازشناپذیرند و نسلی پس از نسل دیگر، به جامعهی حرفهمندان شهرسازی افزوده میشوند و در بدنههای تصمیمسازی و تصمیمگیری ایفای نقش میکنند. این سرمایهی انسانی جوان و خلاق، فراتر از الگوهای منفعل گذشته، بهخوبی آموخته که با مطالبهگری و کنشگری و آگاهیبخشی عمومی، نقش فعال خود را در بهبود رویهای و محتوایی شهرسازی مشهد بازتعریف نماید. ایشان، مضمون شعار امسال روز جهانی شهرسازی (جامعههای عالی بر پایهی برنامهریزی بنا میشوند) را دریافتهاند و بهخوبی از تفاوت میان «شهرسازی» و «لکهگذاریهای فرمایشی، مصلحتاندیشانه یا منفعتطلبانه» آگاه هستند.
آیندهی مشهد با اتکا به این سرمایهی انسانی، و با تحقق چهار پیششرط، میتواند بیش از هر زمان دیگری روشن، تابآور و بالنده باشد:
۱- استقرار نظام شهرسازی فعال و خلاق، که بهجای انفعال و تسلیم در برابر مصلحتسنجیهای مقطعی، بهدنبال حل مسألههای واقعی است؛
۲- ترسیم و پایبندی خللناپذیر به خطوط قرمز توسعه، بهویژه در صیانت از میراث تاریخی، باغات و کاربریهای خدماتی عمومی؛
۳- اولویتبخشی بیچونوچرای تابآوری محیطزیستی و جلوگیری بدوناستثنا از اقدامات ضدمحیطزیستی؛
۴- گشودن درهای جلسات تصمیمگیری و انتقال گفتمان شهرسازی از اتاقهای بسته به صحن شفاف دانشگاهها، و بسترسازی برای حضور و مشارکت مؤثر نهادهای مدنی و شهروندان.
نسلهای حاضر و آیندهی شهرسازان دریافته و درمییابند که شهرسازی، نه یک ابزار توجیهگر، بلکه روشی برای تضمین حقوق شهروندان، نظیر «امنیت سکونت» و «پایداری زندگی» است. در تعریف ایشان از شهرسازی، پیوند «تحقق، بالندگی و پایداری» در گرو انجام کار مشترکی است که منافع خصوصیِ همسو با منافع عمومی را محترم میشمارد و تسهیل میکند، اما از قربانی شدن منافع عمومی و بلندمدت بهپای منفعتهای متعارض شخصی/گروهی و کوتاهمدت پرهیز مینماید.
مشهد با اتکا بر تخصص چنین شهرسازانی و با مشارکت آگاهانهی شهروندانش میتواند از بنبستهای خودساخته عبور کند و به شهری تابآور، انسانمحور و زیستپذیر برای نسلهای آینده تبدیل شود.
@CharTabaqeh
(۱۳۷۸) پیادهروها مسیر امن شهروندان هستند، نه وسایل نقلیه
@CharTabaqeh
🔺شهر و انرژی: مصرف نمایشی
راهکارهای تأمین آسایش حرارتی در شهر، پیش از هر چیز باید با شرایط اقلیمی آن سازگار باشند.
در اقلیم خشک مشهد، رطوبتافزایی ناشی از سرمایش تبخیری میتواند به بهبود شرایط آسایش کمک کند؛ بااینحال، استفاده گسترده از کولرهای گازی، الگویی از مصرف را تقویت کرده که به برق وابستگی بیشتری دارد.
این انتخاب فقط حاصل نیاز به سرمایش نیست؛ گاهی تکرار یک الگوی رایج، تبلیغات و تلقی اجتماعی از تجهیزات گرانتر بهعنوان نشانهی رفاه، مسیر انتخاب مصرفکنندگان را نیز شکل میدهد.
در شرایط محدودیت تأمین برق، نمیتوان تناسب اقلیمی تجهیزات سرمایشی را از بحث مصرف انرژی جدا کرد. شهر کارآمد، شهری نیست که صرفاً با تجهیزات بیشتر و مصرف بالاتر خنک شود؛ شهری است که آسایش را با توجه به اقلیم، منابع در دسترس و هزینهی واقعی مصرف تأمین کند.
منبع: اقلیم و معماری؛ مرتضی کسمایی
@CharTabaqeh
🔺شهر و انرژی: پرمصرفِ بیمصرف
آلودگی نوری فقط مسألهی آسمان شب نیست؛ بخشی از مسألهی مصرف انرژی در شهر است.
روشنایی بیش از نیاز، نورپردازی بدون هدف و هدایت نادرست نور، بخشی از انرژی مصرفشده در شهر را بدون ایجاد ارزش واقعی هدر میدهد.
در مقیاس شهری، همین «مصرفهای کوچک» وقتی در هزاران ساختمان، خیابان، تابلو و فضای عمومی تکرار میشوند، به مصرف قابلتوجهی از انرژی تبدیل میشوند.
شهرِ پرنور لزوماً شهرِ کارآمد نیست؛ گاهی فقط شهری است که انرژی بیشتری را برای روشنتر بودن بیهدف مصرف میکند.
@CharTabaqeh
شهر بیابهام
شهری که بتوان آن را فهمید؛ از معماری و نشانهها تا قوانین و فرایندهای شهری.
در این نشست، با چاشنی بازی و تعامل، درباره راههایی برای ساختن شهری سادهتر، روشنتر و قابلفهمتر برای همه گفتوگو میکنیم.
با همراهی و راهبری بنیاد چهارطبقه و شهرآگاه
📍 کارخانه نوآوری شهری مشهد
🗓 چهارشنبه ۱۱ شهریور
⏰ ساعت ۱۸:۰۰
🔗 ثبتنام:
[لینک ثبتنام رایگان در رویداد ]
شاید شهر بهتر، از جایی شروع شود که برای فهمیدنش کمتر سردرگم شویم.
@CharTabaqeh
@ShahrAgahKids
@ShahrNaghshAfarin
#پستموقت
اگر به همکاری با چهارطبقه تمایل دارید، لطفاً به @CharTabaqeh1 پیام دهید.
بنیاد چهارطبقه برگزار میکند:
سی و یکمین نشست طبقهی آزاد
تأثیر توسعه بر تأمین غذا و امنیت غذایی
ارائهی مقاله و گفتوگوی جمعی با محوریت مقالهی «گسترش بیرویه شهری، امنیت غذایی و نظامهای کشاورزی در کشورهای در حال توسعه»
ارائهدهنده: هدیه مظلوم
دانشجوی مهندسی شهرسازی دانشگاه فردوسی مشهد
دوشنبه ۲۵/آبانماه/۱۴۰۵ - ساعت ۱۷
سناباد ۴۱، پژوهشکده ثامن
(حضور برای عموم آزاد است.)
@CharTabaqeh
(۱۳۸۲) غذای شهر، چه جایی در برنامهریزی شهری دارد؟
@CharTabaqeh
🔺بر پایهی شهرسازی
هشتم نوامبر، «روز جهانی شهرسازی»، فرصتی است برای بازخوانی نسبت «شهرسازی» و «کیفیت زیست شهری».
Great Communities are Built on Planning: Together We Deliver, Together We Thrive, Together We Sustain.
شعار بینالمللی امسال این روز، با صراحت اعلام میکند که «جامعههای عالی بر پایهی برنامهریزی (شهرسازی) بنا میشوند.»
شعاری که در کنار شعار روز ملی شهرسازی با مضمون «شهرسازی: امنیت سکونت، پایداری زندگی»، بر نتیجهی نهایی این حرفه تمرکز میکند: تضمین پایداری حیات فردی و جمعی و ایجاد بستری امن برای سکونت شهروندان.
مقایسهی این دو شعار با وضعیت امروز شهرسازی مشهد، شش واقعیت تلخ را آشکار میسازد. واقعیتهای شهری که بهجای تکیه بر برنامهریزی آیندهنگرانه، به شکل منفعل، پارهپاره و حتی گاه متناقض اداره میشود و اصول بنیادین دانش شهرسازی در آن قربانی تصمیمات پشت درهای بسته و منافع جزیرهای نهادهای قدرت شده است. البته در پس تمام اینها، واقعیت هفتم، روزنهی امیدی را نشان میدهد که نویدبخش مشهد، بهعنوان جامعهای عالی، برخوردار از امنیت سکونت و ضامن پایداری زندگی است.
واقعیت اول: برنامهریزی منفعل
بدیهیترین و نخستین گام در برنامهریزی شهری، برآورد علمی جمعیت، تعیین ظرفیت جمعیتپذیری و پاسخگویی به نیازهای اساسی آن است. اما در مشهد مفهوم جمعیتپذیری، عامدانه نادیده گرفته میشود. برخی تصمیمسازان و تصمیمگیران، شهر را یک ساختار منفعل و جمعیت را یک معلول تابع در نظر میگیرند که صرفاً باید خود را با علتهای بیرونی تطبیق دهد؛ در این شهر، نه ظرفیت جمعیتی برای شهر به رسمیت شناخته میشود و نه ردپای محیطزیستی و فشار بر منابع آب و زمین محاسبه میگردد. بهعلاوه، با تصمیمات موردی و تغییر کاربریهای بیضابطه، بارگذاری جمعیتی افزوده میشود، بدون آنکه پیشبینی برای سرانههای خدماتی و زیرساختی آن صورت گیرد. این شیوهی مدیریت، بهجای برنامهریزی فعال برای توسعه، انفعال و تسلیم در برابر شرایط تحمیلی است.
واقعیت دوم: سوداگری در زمین و آسمان
بهنظر میرسد سردرگمی راهبردی در الگوی توسعهی کالبدی شهر مشهد به اوج خود رسیده است. دو طرح عجیب بلندمرتبهسازی افسارگسیخته و رشد افقی بیپشتوانه هریک مسیری را برای آیندهی مشهد تصویر میکنند، در حالیکه هیچیک از این دو طرح ارتباط خود را با مسألهی شهر مشخص نکرده و نمیکنند.
آنچه با عنوان طرح بلندمرتبهسازی مطرح است، بر مبنای برداشتی ناقص (و توجیهگرایانه) از نظریهی «شهر فشرده» تدوین شده، که هرچه هست، یک طرح ساختارمند و مسألهمحور شهرسازی نیست. این سند در واقع شامل انبوهی از لکهگذاریهای گزینشی است؛ لکههایی برای مشروعیتبخشی به تخلفات گذشته و هموارسازی مسیر برای سوداگریهای آینده.
در نقطهی مقابل، آستان قدس رضوی با برداشتی تقلیلگرایانه و صرفاً هندسی از مفهوم «مرکزیت»، عزم خود را جزم کرده تا شهر را به سمت شرق و دقیقاً بر روی مرغوبترین اراضی کشاورزی گسترش دهد. این ایده، نزد تصمیمگیران در این نهاد تا حدی جدی و حتمی است، که پیش از تصویب طرحهای توسعه، شرکتی موسوم به «توسعهی شرق» تأسیس شده و از قضا مهمترین سمتهای حقوقی این شرکت به مدیران اسبق راهوشهرسازی سپرده شده است.
بیتوجهی محض به مفهوم امنیت غذایی و تلاش برای سوق دادن جهت توسعه بهسوی زمینهای دارای خاک حاصلخیز، کوتهبینانه و بخشینگرانه است.
واقعیت سوم: اصرار بر خودرومحوری
در ادبیات جهانی معاصر، توسعهی پایدار بر پایهی پیادهمداری، اولویت حملونقل همگانی و بازپسگیری شهر از خودروهای شخصی استوار است. در مشهد، در شرایطی که شعار توسعهی حملونقل عمومی سر داده میشود، بهش قابلتوجهی ز بودجهها و پروژهها کماکان در خدمت خودرومحوری هستند. در یکی از بارزترین نمونهها، اصرار ناموجه و فرسایشی بر احداث بزرگراه جنوبی همچنان ادامه دارد؛ پروژهای که توجیههای ترافیکی آن سالهاست ابطال شده و افق مطالعات پیشین آن سررسیده و خطای برآوردهای آن آشکار شده است.
(ادامه دارد...)
🔺پیادهروها مسیر امن شهروندان هستند، نه وسایل نقلیه
هنگامی که پیادهروها به مسیر عبور وسایل نقلیه تبدیل میشوند، حق برخورداری از امنیت شهری برای کودکان، سالمندان و مادران به خطر میافتد. کاهش احساس امنیت نیز حضور شهروندان در فضاهای عمومی را محدود میکند و در نهایت، از سرزندگی شهر میکاهد.
شهر برای همه است.
@CharTabaqeh
🔺شهر برای ماشینها یا آدمها؟
هر روز در خیابانهای شهر حرکت میکنیم؛ در ترافیک میمانیم، از پیادهروهای شلوغ یا نامناسب عبور میکنیم و برای رسیدن به مقصد، زمان و انرژی صرف میکنیم. اما کمتر از خودمان میپرسیم: چرا جابهجایی در شهر، گاهی به یکی از دشوارترین بخشهای زندگی روزمره تبدیل میشود؟
حملونقل فقط مسئلهی رسیدن از نقطهای به نقطهی دیگر نیست؛ با کیفیت هوای شهر، دسترسی به فرصتهای شغلی و خدمات، عدالت فضایی، کیفیت فضاهای عمومی و حتی فرصت ما برای پیادهروی و تعامل با دیگران ارتباط دارد.
وقتی بخش بزرگی از شهر بر محور خودرو شکل میگیرد، مسئله تنها ترافیک نیست؛ بلکه این است که شهر تا چه اندازه امکان زندگی کردن را برای انسانها فراهم میکند؟
شهر مطلوب، شهری نیست که صرفاً حرکت خودروها در آن سریعتر باشد؛ شهری است که دسترسی به مقصدها را آسانتر، امنتر و عادلانهتر کند و انتخابهای متنوعی برای جابهجایی در اختیار مردم بگذارد.
شاید وقت آن رسیده که بهجای پرسیدنِ «چطور ترافیک را روانتر کنیم؟»، سؤال دیگری مطرح کنیم:
چطور شهری بسازیم که زندگی در آن، کمتر به خودرو وابسته باشد؟
@CharTabaqeh
بنیاد چهارطبقه برگزار میکند:
بیستونهمین نشست طبقهی آزاد
شهر و انرژی
ارائهی مقاله و گفتوگوی جمعی با محوریت مقالهی «روشها، ابزارها و شیوههای برتر بهبود توان سازگاری نظامهای شهری با تغییرات طبیعی و انسانساخت»
ارائهدهنده: مریم خیری
دانشجوی مهندسی شهرسازی دانشگاه فردوسی مشهد
دوشنبه ۲۰/مهرماه/۱۴۰۵ - ساعت ۱۸
انتهای خیابان کوثر، میدان پژوهش
(حضور برای عموم آزاد است.)
@CharTabaqeh
رویداد بزرگداشت دهمین سالگرد تأسیس «چهارطبقه»
کوهپارک، کانون دو
چهارشنبه، بیست و هشتم مرداد
ساعت ۱۸ الی ۲۰
چهارطبقه، ده سال برای شهر، و هنوز در آغاز راه…Читать полностью…
🔺نقطهی صفر
شهر تنها از خیابانها، ساختمانها و عملکردهای هر روزه ساخته نمیشود، بلکه از لایههای انباشتهی تاریخ، خاطره، تنوع و زیست مشترک شکل میگیرد. تخریب هر بنای تاریخی، بهویژه بناهای دارای وجوه فرهنگی، دینی و خاطرهانگیزی، چیزی بیش از حذف یک کالبد شهری است و در تداوم زمانی شهر، گسست ایجاد میکند. از این منظر، تخریب کلیسای تاریخی انجیلی نهتنها باید محکوم شود، بلکه دستاندرکاران آن باید مورد پیگرد قرار گیرند تا از تکرار چنین فجایعی جلوگیری شود.
در مبانی نظری طراحی شهری، متیو کرمونا در معرفی ابعاد ششگانهی طراحی شهری، از «بُعد زمانی» سخن میگوید. این بعد نشان میدهد که فضاهای شهری فقط در لحظهی اکنون معنا ندارند، بلکه در پیوند با گذشته، حال و آینده ادراک میشوند. زمان در شهر هم در ریتمهای روزمره، فصلی و آیینی حضور دارد و هم در حافظهی تاریخی، رویدادهای مهم، تداوم معنا و تغییرات تدریجی کالبد و زندگی شهری. بنابراین هنگامی که یک بنای تاریخی از میان میرود، مسأله فقط از دست رفتن یک اثر معماری نیست؛ بلکه بخشی از حافظهی جمعی و لایهی زمانی شهر آسیب میبیند، بهخصوص اگر چیزی جایگزین آن شود که هیچگونه ارجاعی به گذشته ندهد.
نمونهی روشن این نگاه را میتوان در بازسازی محدودهی برجهای دوقلوی نیویورک پس از ۱۱ سپتامبر دید. آن واقعه، یک لحظهی تاریخی در ابعاد بینالمللی بهوجود آورد و سؤال همگان از طراحان شهری این بود که چه چیزی از آوار آن برجها، سربرآورد؟
شاید ساختن دو برج، بسیار بلندتر از قبلیها، میتوانست نشانگر قدرت شهر باشد؛ اما در آن پروژه، طراحان شهری کوشیدند بهجای بازسازی کالبدی و حذف یک خاطرهی تلخ جهانی، نماد آن خاطره را برای همیشه در شهر جاودان کنند.
در پروژهی نقطهی صفر (ground zero)، ردپای برجهای پیشین، به عنصر اصلی طراحی فضا تبدیل شد. حوضچههای یادمانی در همان نقطهای که روزی برجها سر به فلک کشیده بودند، به عمق زمین رفتند. درج نام قربانیان، ساخت موزه و برگزاری آیینهای سالانهی یادبود، همگی تلاشهایی هستند که نشان میدهد شهر میتواند گذشتهی دردناک خود را حذف نکند، بلکه آن را به شکلی معنادار در زندگی آیندهی خود ادغام کند. نقطهی صفر نیویورک، هم خاطرهی فاجعه و هم نشانهی تابآوری است.
در بازگشت از نیویورک به مشهد، اگرچه تخریب کلیسای تاریخی انجیلی، اقدامی جبرانناپذیر و غیرقابلگذشت است، اما مواجههی آیندهنگرانه نباید تنها در سوگواری متوقف بماند. پیشنهاد ارزندهی ساخت مکانی برای گفتوگوی ادیان میتواند راهی برای تبدیل فقدان به امکان باشد؛ مشروط بر آنکه صادقانه، مصرانه، دقیق و با احترام به حافظهی مکان دنبال شود.
چنین مکانی نباید صرفاً یک ساختمان نمادین تازه باشد که گذشته را پاک میکند؛ بلکه باید بهصورت آگاهانه به تاریخ کلیسای تخریبشده، تکثر دینی و فرهنگی و خاطرهی همزیستی ادیان در مشهد ارجاع دهد.
در طراحی چنین پروژهای، کاربست نظریهی کرمونا و شناخت درست بُعد زمانی شهر، باعث میشود که شهر آینده، گذشته را حذف نکند. آیندهی این مکان، زمانی معنادار است که گذشته را به رسمیت بشناسد، خطا را انکار نکند، خاطره را حفظ کند و از دل فقدان، مکانی برای گفتوگو، همزیستی و مسئولیتپذیری جمعی بسازد.
صالح شریفی، دانشآموختهی شهرسازی
@CharTabaqeh
🔺مرثیهای برای کلیسا، یا کلیسایی برای مرثیه؟
کلیسای انجیلی مشهد تا همین چند روز پیش، ساختمانی خاموش در کوچهای شلوغ بود؛ سالها تعطیل و قفلخورده، در حاشیهی زندگی شهری ایستاده بود و بیشتر پسزمینهی عکسها و سوژهی گزارشهای میراثی بود تا عبادتگاه. اما همین که بامداد چهاردهم خرداد، بولدوزرها در تاریکی شروع کردند به بلعیدن آجرها، کلیسا ناگهان از یک «شیء بیصاحب» تبدیل شد به مرکز ثقل یک سوگواری جمعی.
نفس تخریب، هیچ دفاعی ندارد. بنای ثبت ملی شده باید تحت حفاظت باشد، نه اینکه در نیمهشب، بیمجوز میراث و بدون پروانه، با لودر از ریشه کنده شود. شبانه بودن و سرعت عمل، خودش اعترافی ضمنی است: این کار آنقدر غیرقابلدفاع است که حتی تحملِ نور روز را هم ندارد.
وقتی یک اثر ثبت ملی در قلب شهر اینگونه نابود میشود، مسأله فقط تخلف یک مالک خصوصی نیست؛ مسأله ساختاری است که قرار بوده حافظ این بنا باشد و خواب مانده، و بعد از بیدار شدن، تنها کاری که میکند ابراز تأسف و پیدا کردن یک مقصر انتزاعی است. در روایت رسمی، همه ناراضیاند و هیچکس مسئول نیست. نهادهای مختلف همه تکذیب یا محکوم میکنند، با این حال، کلیسا دیگر وجود ندارد. ما در وضعیتی زندگی میکنیم که در آن «مسئولیت» بهوفور یافت میشود، اما «مسئول» بهندرت دیده میشود.
در این میان، هیاهوی شبکههای اجتماعی هم داستان خودش را دارد. بخشی از این خشم اصیل و محترم است، اما اگر کمی از موج فاصله بگیریم، یک سؤال ساده آزاردهنده است: این همه عاشقِ کلیسا، قبلاً کجا بودند؟ سالهایی که درِ بنا قفل بود، سقفش نم میکشید و از فعالیت فرهنگی خبری نبود، چند نفر برای مرمت یا تغییر کاربریاش تلاش کردند؟ امروز مرثیهخوانی برای کلیسایی که دیگر نیست، ارزانترین نوع فضیلتفروشی است؛ هزینهاش چند کلمه در شبکههای اجتماعی و چند عکس قبل/بعد است. البته نباید صدای کسانی را که سالها بیسروصدا مستندسازی و مطالبه کردهاند، با این موج احساسی یکی دانست.
برای دیدن بناهای خاموش، لازم نیست زیاد دور شویم. همدورهایهای زیادی در کوچههای جنت یا خیابان چمران پشت دیوارهای نمکشیده دارند آهسته خاک میخورند و منتظرند نوبتشان در صف تصمیمهای شبانه فرا برسد. خانههایی که در عمل بین بیتفاوتی ساکنان شهر و بیبرنامگی مدیران گیر کردهاند.
در اینجا یک سؤال صادقانه پیش میآید: آیا واقعاً هر خانهی قدیمی باید به هر قیمتی حفظ شود؟ خیلیهایمان اگر مالک خانهای پرهزینه و بدون درآمد باشیم، یا میفروشیم یا آرزو میکنیم کاش میشد بفروشیم. این پرسش، دفاع از تخریب نیست؛ یادآوری این واقعیت است که اگر میخواهیم مالک خصوصی را «حافظ میراث» بدانیم، باید اول کاری کنیم که زیر بار این میراث، زندگیاش خرد نشود. تا وقتی راهحل منصفانهای (از تسهیلات مرمت تا امکان بهرهبرداری) نداریم، شعار «حفظ همهی خانههای قدیمی» بیشتر شبیه یک شعار لوکس اخلاقی است.
حساب نهادهای عمومی اما جداست. وقتی یک نهاد عمومی مالک بنای واجد ارزش است و آن را رها میکند، این دیگر مسألهی «نداشتن توان مالی» نیست؛ مسألهی اولویتهاست. نمیشود از یک طرف بنا را ثبت ملی کرد و «میراث ملت» نامید، و از طرف دیگر، در عمل آن را رها کرد تا آخرش زیر چرخ بولدوزر از بین برود.
برگردیم به عنوان این نوشته؛ واقعیتی که این روزها در شبکههای اجتماعی میبینیم، بیشتر شبیه بخش دوم است: کلیسایی که حالا فقط نقشِ صحنه را بازی میکند تا ما روی آن مرثیههای خودمان را اجرا کنیم؛ مرثیهی سیاستزدگی، مرثیهی بیعملی و مرثیهی نمایشِ فضیلت. راستش کلیسای انجیلی، سالها پیش از آنکه تخریب شود، در وجدان جمعی ما تخریب شده بود.
اگر قرار است این همه سوگواری، معنایی بیش از چند روز خشم مجازی داشته باشد، شاید باید از همین امروز برای بناهایی مرثیه بنویسیم که هنوز ایستادهاند؛ برای بناهایی که همین حالا میشود نجاتشان داد، نه وقتی که فقط آلبوم عکس «قبل و بعد» باقی مانده است.
مرثیهی واقعی برای کلیسای انجیلی، نه در هشتگها و استوریها، که در تبدیل سوگِ امروز به مسئولیت فرداست.
امیرسجاد غلامیان، کارشناسارشد طراحی شهری
@CharTabaqeh
🔺مشهد، بازنویسی حافظهی جمعی
مفهوم حافظهی جمعی، نخستینبار توسط جامعهشناس فرانسوی، موریس هالبواکس، مطرح شد. او در کتاب حافظهی جمعی توضیح میدهد که حافظه صرفاً امری فردی و ذهنی نیست، بلکه در چارچوبهای اجتماعی شکل میگیرد. از نظر هالبواکس، حتی زمانی که انسان چیزی را به ظاهر بهصورت فردی به یاد میآورد، این یادآوری از خلال زبان، روایتها، ارزشها و فضاهای اجتماعی بازسازی میشود. در این میان، فضا نقشی اساسی دارد؛ خاطرهها در مکان تثبیت میشوند و مکانها به گذشته معنا میدهند.
در ادبیات شهری، این ایده گسترش یافت و مفهوم حافظهی جمعی شهر شکل گرفت. بر این اساس، شهر صرفاً مجموعهای از عناصر کالبدی نیست، بلکه نوعی آرشیو زنده است که لایههای متنوعی از تجربه، روایت، تعلق و تاریخ را در خود نگه میدارد. شهر، گذشته را تنها حفظ نمیکند، بلکه آن را در زمان حال بازخوانی میکند و از این مسیر میان گذشته، حال و آینده پیوند برقرار میشود.
اما حافظهی شهری امری خنثی و بیطرف نیست. در هر شهر، همواره این پرسش مطرح است که چه چیزی باید حفظ شود، چه چیزی باید دیده شود و چه چیزی باید به فراموشی سپرده شود. از همینجا پای قدرت به مسأله حافظه باز میشود. مدیریت شهری فقط خیابان و ساختمان را سامان نمیدهد؛ بلکه در عمل میتواند در حال بازنویسی حافظه و سازماندهی روایتهای مجاز شهر باشد.
آنچه در سالهای اخیر در مشهد رخ داده، صرفاً تغییرات کالبدی یا پروژههای نوسازی نیست؛ بلکه نشانههایی از نوعی مداخله در حافظهی جمعی شهر را با خود دارد. گویی مدیریت شهری نه در پی خواندن روایتهای متکثر شهر، بلکه در پی یکدستسازی آن است؛ رویکردی که لایههای ناهمخوان، صداهای حاشیهای، نشانههای تاریخی و فضاهای حامل تنوع فرهنگی را از متن شهر حذف میکند. در چنین وضعیتی، «هویت شهری» نه بهعنوان امری زنده، چندلایه و برآمده از زیست شهروندان، بلکه بهمثابه تصویری رسمی، انتخابشده و قابلکنترل تعریف میشود.
تخریب شبانهی کلیسای انجیلی در خیابان جنت مشهد را باید در همین چارچوب خواند. این کلیسا فقط یک ساختمان نبود، بلکه یکی از نشانههای حضور تاریخیِ اقلیتهای دینی و بخشی از حافظهی چندصدایی شهر به شمار میرفت. حذف آن، حذف یک بنای منفرد نیست؛ بلکه پاککردن یکی از ردهای تاریخی شهر از عرصهی عمومی است. وقتی مکانهای خاطرهمند از میان میروند، تنها کالبد شهر تغییر نمیکند، بلکه امکان بهیادآوردن نیز محدود میشود.
مسألهی امروز مشهد تنها از دست رفتن چند بنای قدیمی نیست؛ مسأله، غلبه نوعی منطق شهری است که بهجای پذیرش تکثر تاریخی و فرهنگی، در پی تولید شهری با هویتی یکدست، تصفیهشده و فاقد ناسازههای تاریخی است. این همان نقطهای است که در آن، پروژههای توسعه شهری میتوانند به پروژههای حذف حافظه تبدیل شوند.
این در حالی است که موضع رسمی و پیشینیهی تاریخی ایران نشان میدهد که تنوع قومی و هویتی در ایران، نه یک شکاف تهدیدآمیز، بلکه بخشی از سرمایهی اجتماعی و فرهنگی کشور است. هویت قومی، جزئی از هویت ملی است و وحدت ملی زمانی پایدار میماند که تفاوتهای قومی و مذهبی به رسمیت شناخته شوند، نه آنکه در فرایندهای یکدستسازی شهری و فرهنگی حذف گردند. از این منظر، حفظ نشانههای تاریخی و فرهنگیِ اقوام و گروههای مختلف، بخشی از حفظ انسجام و حافظهی جمعی شهر به شمار میآید.
حسین ایمانی، دانشجوی کارشناسی مهندسی شهرسازی دانشگاه فردوسی
@CharTabaqeh
♦️فعالان و سازمانهای مردمنهاد شهری برگزار میکنند:
میزگرد مجازی با موضوع «شهر و کنشگری شهرسازانه: ترسیم وضعیت موجود و جستجوی مسیرهای ممکن»
میزبان: مجمع کنشگران شهری همساخت
▫️زمان: چهارشنبه ۱۹ آذر ۱۴۰۴ ساعت ۱۸
▫️لینک دسترسی به نشست:
meet.google.com/iqs-dquy-rtg